کتاب اضطراب وضعیت

در تمام جوامع بشری، از سپیده‌دم تاریخ تا به امروز، همواره نوعی سلسله‌مراتب اجتماعی وجود داشته است. با این‌که طبقه‌بندی آدم‌ها و ایجادِ طبقات پدیده‌ای کاملاً طبیعی به نظر می‌رسد، اما سؤال بسیار مهمی ذهن را درگیر می‌کند: آیا شدتِ اضطرابی که ما امروز برای حفظ یا ارتقای جایگاه اجتماعی‌مان تجربه می‌کنیم، در گذشته هم به همین اندازه ویرانگر بوده است؟

این خلاصه‌کتاب به ما نشان می‌دهد که وحشتِ «موفق نشدن»، در واقع پدیده‌ای نسبتاً جدید در تاریخِ بشر است؛ ترسی که عواملی مانند انزوای اجتماعی و تأکیدِ افراطی بر مقام و منزلت، به جان آن افتاده و شعله‌ورش کرده‌اند. ما امروز در اوجِ رفاه مادی تاریخ زندگی می‌کنیم، اما حقیقت این است که سطح رضایت و شادمانیِ درونی‌مان متناسب با این پیشرفت‌ها، افزایش نیافته است. در ادامه‌ی این متن، ریشه‌های اصلی این اضطرابِ آزاردهنده را کالبدشکافی می‌کنیم و می‌آموزیم که چگونه می‌توانیم با راهکارهایی هوشمندانه، بارِ سنگینِ این فشارهای اجتماعی را از روی روانمان برداریم.

چه چیزی باعث می‌شود آدم‌ها مدام در حال دویدن برای جمع کردنِ پول و ثروت باشند؟ در نگاه اول، شاید راحت‌ترین کار این باشد که همه‌چیز را به پای حرص و طمع بنویسیم؛ اما این توضیح قانع‌کننده‌ای نیست. اگر واقعاً فقط پای طمع در میان بود، چرا کسانی که به اندازه‌ی کافی ثروتمندند، باز هم برای انباشتِ ثروتِ بیشتر دست‌وپامی‌زنند؟

اگر تنها دلیلِ ما برای پول درآوردن، برآورده کردن نیازهای مادی بود، قاعدتاً با رسیدن به یک سطحِ مشخص از رفاه، انگیزه‌ی ما برای کارِ بیشتر فروکش می‌کرد. اما در دنیای واقعی چنین اتفاقی نمی‌افتد؛ بنابراین باید به دنبال دلایلِ عمیق‌تری برای این میلِ پایان‌ناپذیر بگردیم.

واقعیت این است که رفتار و برخوردِ جامعه با انسان‌ها، بر اساس موقعیت اجتماعی‌شان به‌شدت متفاوت است؛ حتی ادبیات و کلماتی که به کار می‌بریم نیز این تبعیضِ عریان را نشان می‌دهد. ما معمولاً به افرادِ دارای نفوذ و قدرت می‌گوییم «شخص مهم»، درحالی‌که دیگران را با برچسبِ تلخِ «کسی نیست» (هیچ‌کس) توصیف می‌کنیم. معلوم است که هیچ انسانی در معنای واقعیِ کلمه «هیچ‌کس» نیست، اما جامعه هویت و ارزشِ کسانی را که موقعیت اجتماعیِ پایینی دارند، به‌راحتی نادیده می‌گیرد و خط می‌زند.

به بیان ساده، ما به دنبال کسب جایگاه اجتماعی هستیم تا محترم شمرده شویم و احساس کنیم حضورمان در این دنیا برای دیگران اهمیت دارد. این نوع از توجه و تأییدِ اجتماعی، جنبه‌ای بسیار فراتر از روابط عاطفی و عاشقانه‌ی معمول دارد.

نیازِ شدید ما به تأیید شدن، دقیقاً ریشه در اهمیتِ عشق و آسیب‌های ناشی از کمبودِ آن دارد. بیشترِ ما انسان‌ها برای اینکه خودمان را بشناسیم و به خودمان ارزش بدهیم، به‌شدت به نگاه و نظرِ دیگران وابسته‌ایم. وقتی جامعه با روی باز از ما استقبال می‌کند، اعتمادبه‌نفسمان جان می‌گیرد و در نقطه‌ی مقابل، بی‌توجهیِ دیگران باعث می‌شود احساسِ بی‌ارزشی کنیم و در گردابِ اضطراب غرق شویم.

اعتمادبه‌نفس ما دقیقاً شبیه به یک بادکنک است که برای پر ماندن، به دمیدنِ مداوم نیاز دارد. این بادکنک با هر قطره از محبت و توجهِ دیگران پر می‌شود و با بی‌مهری و نادیده گرفته شدن، خالی می‌شود. خطرناک اینجاست که حتی کوچک‌ترین بی‌توجهی‌ها هم می‌توانند مانند سوزنی، به‌شدت به پیکرِ این اعتمادبه‌نفسِ شکننده آسیب بزنند.

بنابراین، نگرانیِ همیشگی درباره‌ی جایگاه اجتماعی در دنیای امروز، واکنشی کاملاً طبیعی است؛ زیرا موقعیت اجتماعیِ ما به‌طور مستقیم تعیین می‌کند که چقدر از سوی جامعه محبت دریافت می‌کنیم و در نتیجه، این جایگاه، سنگ‌بنای عزت‌نفس و اعتمادبه‌نفس ما را می‌سازد.

وقتی نوزاد بودید، اطرافیان فقط به‌خاطر اینکه زنده بودید، کوچک بودید و ظاهر بامزه‌ای داشتید، دیوانه‌وار به شما عشق می‌ورزیدند. راستش را بخواهید، گریه‌های بی‌وقفه و شیطنت‌های کودکانه‌ی شما هیچ دلیل منطقی‌ای برای دوست داشته شدن نبود، اما آن‌ها بی‌قیدوشرط شما را می‌پذیرفتند.

اما با پا گذاشتن به دنیای بزرگسالی، همه‌چیز تغییر می‌کند و روابط اجتماعی به‌شدت پیچیده می‌شود. در این دوران، دیگر خبری از آن پذیرشِ بی‌قیدوشرط نیست؛ بلکه برای به دست آوردنِ تأیید و احترام آدم‌ها، باید بی‌وقفه تلاش کنیم. بخش تلخ ماجرا اینجاست که بسیاری از آدم‌هایی که در پیِ جلب رضایتشان هستیم، انتظاراتی کاملاً غیرمنطقی و سنگین از ما دارند.

در زبان انگلیسی، واژه‌ی «خودبزرگ‌بینی» (Snobbery) ریشه در انگلستانِ قرن نوزدهم دارد. در آن زمان، این کلمه برای توصیفِ کسانی به کار می‌رفت که رگ‌وریشه‌ی اشرافی و اصالتِ خانوادگی نداشتند. اما کم‌کم معنای آن تغییر کرد و به افرادی اطلاق شد که با نگاهی تحقیرآمیز و از بالا به پایین، به انسان‌هایی با موقعیت اجتماعی پایین‌تر خیره می‌شدند. آدم‌های خودبزرگ‌بین عمیقاً باور دارند که ارزشِ انسانیِ هر فرد، دقیقاً مساوی با جایگاه اجتماعیِ اوست.

این نگاهِ آلوده به خودبزرگ‌بینی باعث می‌شود هویت و ارزشِ یک انسان را صرفاً با متر و معیارِ موفقیت‌های ظاهری‌اش بسنجیم. در دنیایِ چنین افرادی، داشتن یک مدرک تحصیلی معتبر یا یک شغل با درآمدِ نجومی، بسیار مهم‌تر از داشتنِ فضایلِ درونی و ارزشمندی مثل خرد، دانش و صبوری است.

با وجود تمامِ آسیب‌هایی که این طرز تفکر به روانِ جامعه می‌زند، پدیده‌ی خودبزرگ‌بینی همچنان در تاروپودِ دنیای مدرن جولان می‌دهد. در این میان، رسانه‌های گروهی یکی از متهمانِ ردیف اول برای تقویتِ این نگاه هستند. کافی است مجلات مد و سبک زندگی را ورق بزنید؛ خواهید دید که بیشترِ صفحاتِ آن‌ها به نمایشِ زندگی افراد مشهور و ثروتمند اختصاص دارد. این بمباران رسانه‌ای، این توهم را در ذهن ما می‌کارد که فقط زندگی و سبک زندگی این قشرِ خاص، مهم است و ما هم محکومیم که دقیقاً همین‌گونه زندگی کنیم.

از سوی دیگر، خودبزرگ‌بینی مانند بسیاری از ارزش‌های دیگر، سینه‌به‌سینه و از نسلی به نسل دیگر منتقل می‌شود. پدر و مادرها، غالباً به‌صورت کاملاً ناخودآگاه، ارزش‌هایی را در ذهنِ فرزندانشان حک می‌کنند که بر اساس آن‌ها، داشتن ثروت و موقعیت اجتماعیِ بالا، تنها نشانه‌ی برتری و ارزشِ انسانی است. برای مثال، وقتی والدینی بیش از حد درگیرِ تجملات و وسایل لوکس و گران‌قیمت باشند، کاملاً طبیعی است که فرزندشان نیز در بزرگسالی، برای اثبات خود به دنبالِ چنین معیارهای سطحی و ظاهری‌ای بگردد.