کتاب اخبار

تا چند دهه پیش، دور هم جمع شدن کنار رادیو یا تلویزیون برای شنیدن خبرها، یک عادت روزمره‌ی مهم بود. گویندگان افسانه‌ای مانند والتر کرونکایت (Walter Cronkite) با لحنی گیرا و روایتی جذاب، جهان را به داخل خانه‌ها می‌آوردند و تقریباً همه‌ی مردم اخبار را از طریق همین مجاری محدود و مشخص دنبال می‌کردند. اما امروز همه‌چیز دگرگون شده است.

در دنیای کنونی، فرقی نمی‌کند که اخبار را از چه صفحه‌نمایش یا رسانه‌ای دریافت می‌کنیم؛ واقعیت این است که خبرها دیگر آن جایگاه، اعتبار و اثرگذاری سابق را در زندگی روزمره‌ی ما ندارند. حال این پرسش اساسی پیش می‌آید که چگونه می‌توانیم پیوند گمشده‌ی میان خود و اخبار را دوباره برقرار کنیم و اهمیت آن‌ها را در درک درست از جهان احیا نماییم؟ در این خلاصه کتاب، به ریشه‌های این بی‌تفاوتی و راهکارهای عبور از آن خواهیم پرداخت.

آیا تابه‌حال برایتان پیش آمده که روزنامه‌ای را با انگیزه‌ی فراوان بخرید تا تمام آن را بخوانید، اما بعد از خواندن تنها چند خبر، آن را با خستگی کنار بگذارید؟ اگر چنین تجربه‌ای دارید، اصلاً نگران نباشید؛ افراد بسیار زیادی دقیقاً همین حس را تجربه می‌کنند.

امروزه بسیاری از مخاطبان، به‌ویژه در برخورد با اخبار سیاسی، احساس بیگانگی و دل‌زدگی می‌کنند. این احساس زمانی به اوج خود می‌رسد که رسانه‌ها از تیترهای پیچیده، خشک و مبهم استفاده می‌کنند. برای مثال، تیتر یکی از اخبار شبکه‌ی BBC در سال ۲۰۱۳ را در نظر بگیرید: «میزان بدهی اجاره مستاجران در طول اجرای آزمایشی طرح کمک‌های مالی، افزایش پیدا کرد».

اگر کسی حوصله می‌کرد و متن کامل این مقاله را می‌خواند، متوجه می‌شد که دولت در یک طرح آزمایشی، تصمیم گرفته مستمری مسکن را به‌طور مستقیم به خود مستأجران پرداخت کند. اما این تغییر سیاست نه‌تنها کمکی به پرداخت اجاره‌بها نکرد، بلکه باعث افزایش بدهی آن‌ها شد، زیرا مستأجران این پول را خرج نیازهای دیگرشان می‌کردند. پشت این خبر، یک داستان اجتماعیِ آموزنده و قابل‌تأمل نهفته است.

با این وجود، تیتری که برای آن انتخاب شده بود، تمام جذابیت موضوع را از بین می‌برد و آن را به یک مسئله‌ی اداریِ کسالت‌بار تبدیل می‌کرد. بدتر از آن، خود متن خبر هم هیچ تلاشی برای روشن کردن بستر اجتماعیِ این ماجرا نکرده بود. برای اینکه یک موضوع پیچیده توجه ما را جلب کند، باید در قالبی گسترده‌تر و معنادارتر ارائه شود. وقتی رسانه فقط یک تکه‌ی خشک از یک پدیده‌ی پیچیده را بدون توضیح ابعاد آن جلوی چشم ما می‌گذارد، نه‌تنها کمکی به فهم ما نمی‌کند، بلکه اشتیاقمان را هم کور می‌کند.

این شیوه دقیقاً شبیه آن است که یک صفحه‌ی تصادفی از یک شاهکار ادبی را بدون هیچ پیش‌زمینه‌ای جلوی کسی بگذاریم و انتظار داشته باشیم زیبایی و عمق آن را درک کند. به عنوان نمونه، در رمان بزرگ «آنا کارنینا» (Anna Karenina) صحنه‌ای وجود دارد که در آن مردی در اتاق انتظار یک دفتر وکالت نشسته است. این توصیفِ ساده به‌تنهایی هیچ حسی را بیدار نمی‌کند. اما وقتی می‌فهمیم این مرد آنجا نشسته تا از همسرش که دل‌باخته‌ی مرد دیگری شده طلاق بگیرد، و زمانی که می‌دانیم این طلاق باعث طرد شدن همسرش از جامعه‌ی آن زمانِ روسیه خواهد شد، ناگهان این صحنه برای ما سرشار از احساس، اضطراب و معنا می‌شود.

رسانه‌های خبری باید برای ارائه‌ی بهتر اخبار، از هنر داستان‌گوییِ رمان‌ها الهام بگیرند. تنها زمانی که رویدادها در دل یک بستر عمیقِ تاریخی، اجتماعی و فرهنگی قرار بگیرند و پیامدهای آن‌ها به‌درستی کالبدشکافی شود، مخاطب ترغیب می‌شود تا با خبر ارتباط برقرار کند و به درک تازه‌ای از جهان برسد.

یکی از تناقض‌های جالب دنیای امروز این است که آدم‌ها می‌توانند ساعت‌ها با اشتیاق به تماشای سریال‌های درام بنشینند، اما در مواجهه با اخبار جهانی خیلی زود خسته و بی‌حوصله می‌شوند. ریشه‌ی این تفاوت در علاقه‌ی ذاتی انسان‌ها نیست، بلکه دقیقاً به شیوه‌ی ارائه‌ی داستان برمی‌گردد. عده‌ای گمان می‌کنند که ما فقط به خبرهایی اهمیت می‌دهیم که مستقیماً به زندگی شخصی خودمان ربط داشته باشند؛ اما این فرض چندان دقیق و منطقی نیست.

تصور کنید در حال گپ زدن با یک دوست هستید و ماجرای فروپاشی دولت ایتالیا در ده سال پیش را برای او تعریف می‌کنید. شما تمام جزئیات مربوط به بحران اقتصادی و جابه‌جایی‌های سیاسیِ آن زمان را با دقت شرح می‌دهید. اگر دوست شما ایتالیایی نباشد، احتمالاً با بی‌حوصلگی به حرف‌هایتان گوش خواهد داد. اما همین روایتِ سیاسی، شباهت‌های بی‌نظیری با نمایش‌نامه‌ی «ژولیوس سزار» (Julius Caesar) اثر جاودانه‌ی ویلیام شکسپیر (Shakespeare) دارد؛ اثری که قرن‌هاست قلب و ذهن مخاطبان سراسر جهان را تسخیر کرده است. حالا باید پرسید چرا گزارشِ فروپاشی یک دولت خسته‌کننده است، اما یک نمایش‌نامه‌ی قدیمی درباره‌ی سیاست در امپراتوری روم همچنان ما را مسحور می‌کند؟

پاسخ روشن است: آثار شکسپیر دست روی ارزش‌ها و دغدغه‌های مشترک و جهان‌شمول انسانی می‌گذارند. در نقطه‌ی مقابل، اخبار روزمره آن‌قدر درگیر جزئیاتِ گذرا و کم‌اهمیت می‌شوند که ابعاد بزرگ و انسانیِ رویدادها را گم می‌کنند. البته نمایشنامه‌ی «ژولیوس سزار» هم پر از جزئیات تاریخی است؛ مثلاً نبرد میان سزار و پمپئوس (Pompey) یا بحث‌های طولانی و کلافه‌کننده‌ی سناتورها.

اما آنچه این نمایش‌نامه را در تاریخ ماندگار کرده، پرداختن به پرسش‌های عمیق و همیشگیِ بشر است. پرسش‌هایی از این دست که: مسئولیت اخلاقی ما در برابر کشورمان چیست؟ در چه شرایطی می‌توان خیانت به یک دوست را توجیه کرد؟ و چگونه باید در برابر فشارهای خردکننده‌ی اجتماعی ایستادگی کنیم؟

این مقایسه یک درس بسیار بزرگ به ما می‌دهد. اگر رسانه‌های خبری یاد بگیرند که در دل هر رویداد جهانی، آن مفاهیم فراگیر و دغدغه‌های مشترک انسانی را بیرون بکشند و پررنگ کنند، قطعاً می‌توانند مخاطبان بی‌شماری را پای اخبار بنشانند و سطح مشارکت و آگاهی عمومی را بالا ببرند.