کتاب دوپامین، مولکولی با خواص شگفت انگیز

چه چیزی شما را به یک «انسان» تبدیل می‌کند؟ آرزوها و رویاهایمان؟ قدرت تخیلتان؟ خواسته‌ها، برنامه‌ریزی‌ها و شور و اشتیاقی که در سر دارید؟ پاسخ دادن به این سؤال اصلاً ساده نیست. اما علم به یک حقیقت قطعی دست یافته است: هر پاسخی که به این پرسش بدهید، در نهایت به یک مولکول بسیار کوچک در مغزتان گره خورده است؛ مولکولی به نام دوپامین.

شاید باورتان نشود، اما از هر دوهزار سلول مغزی، تنها یک سلول وظیفه‌ی تولید دوپامین را بر عهده دارد. با این حال، تأثیر همین مقدار اندک بر افکار و رفتارهای ما به‌قدری عظیم است که نمی‌توان آن را نادیده گرفت. دوپامین در تار و پود تک‌تک جنبه‌های زندگی انسانی ما نفوذ کرده و فرمانروایی می‌کند؛ از افتادن در دام اعتیاد گرفته تا تجربه‌ی شیرین عاشق شدن، و از مرزهای تاریک جنون تا قله‌های درخشان نبوغ. خلاصه کتاب پیش رو، تازه‌ترین دستاوردهای روان‌شناسی، علوم اعصاب و مطالعات اجتماعی را به هم پیوند می‌زند تا از راز و رمزِ قدرت این مولکول شگفت‌انگیز پرده بردارد.

اگر تا امروز نام دوپامین به گوشتان خورده باشد، احتمالاً آن را به عنوان ماده‌ی شیمیایی «حال‌خوب‌کن» مغز می‌شناسید. ماجرا از این قرار است که وقتی در سال ۱۹۵۷ پژوهشگری به نام کتلین مانتاگو برای نخستین بار موفق شد دوپامین را در مغز انسان کشف کند، دانشمندان خیلی زود لقب «مولکول لذت» را به آن دادند. دلیلش هم واضح بود: وقتی دوپامین در مغز انسان ترشح می‌شد، افراد دقیقاً احساس لذت می‌کردند.

پژوهش‌های بعدی که روی موش‌ها انجام شد، نشان داد وقتی این حیوانات غذای خوشمزه‌ای دریافت می‌کنند، فعالیت دوپامین در مغزشان به بالاترین حد خود می‌رسد. به همین دلیل، دانشمندان بخش‌هایی از مغز را که مسئول این واکنش بودند، «مدار پاداش دوپامینی» نامیدند. گرچه این نام‌گذاری از نظر علمی ساده و سرراست به نظر می‌رسد، اما کمی گمراه‌کننده است؛ چرا که دوپامین تنها به محرک‌ها و پاداش‌ها خلاصه نمی‌شود.

یافته‌های جدیدتر نشان داد که برای دوپامین، خودِ آن غذای خوشمزه هیچ اهمیتی ندارد. در واقع، دوپامین به هیچ اتفاقِ از‌پیش‌معلوم و پیش‌بینی‌پذیری اهمیت نمی‌دهد. این ماده زمانی در مغز آزاد می‌شود که ما با پدیده‌ای جدید، غیرمنتظره و هیجان‌انگیز روبه‌رو شویم. هرچقدر این اتفاق تازه‌تر و بزرگ‌تر باشد، مغز دوپامین بیشتری ترشح می‌کند و ما لذت عمیق‌تری را تجربه می‌کنیم. اوج این احساس زمانی رخ می‌دهد که مغز دچار «خطای پیش‌بینی پاداش» می‌شود؛ یعنی وقتی نتیجه‌ی یک اتفاق، بسیار بهتر از چیزی درمی‌آید که انتظارش را داشتیم. تصور کنید حساب بانکی‌تان را بررسی می‌کنید و می‌بینید پول بیشتری نسبت به انتظارتان در حساب است؛ آن موج ناگهانیِ سرخوشی، دقیقاً کار دوپامین است.

در سال‌های اخیر، دانشمندان نظریه‌ی جالبی مطرح کرده‌اند. آن‌ها می‌گویند مغزِ ما دنیای پیرامون را به دو دسته‌ی کلیِ «نزدیک» و «دور» تقسیم می‌کند. هر چیزی که همین الان در دسترس ماست و می‌توانیم آن را در لحظه ببینیم، لمس کنیم یا بچشیم، در دسته‌ی نزدیک قرار می‌گیرد. اما هر چیزی که دور از دسترس فوری ماست (چه در دنیای واقعی و چه در قالب یک هدف استعاری)، جزو دسته‌ی دور محسوب می‌شود. کار اصلی دوپامین این است که ما را شیفته‌ی چیزهای دسته‌ی «دور» کند و وادارمان سازد تا برای به دست آوردنشان بجنگیم. همین مولکول است که شکارچی را به دنبال صید فراری می‌کشاند، کارمند یک اداره را برای گرفتن ترفیع شغلی به تکاپو می‌اندازد و خریدار را ترغیب می‌کند تا یک ماشین قدرتمندتر بخرد.

اگر از منظر تکامل به این قضیه نگاه کنیم، همه‌چیز کاملاً منطقی است. ما غذایی را که الان جلوی دستمان است، در اختیار داریم؛ اما آن غذایی که هنوز به دست نیاورده‌ایم، ممکن است مرز بین مرگ و زندگی ما را تعیین کند. به همین خاطر است که سیستم دوپامینی در طول تکامل انسان به گونه‌ای شکل گرفته که ما را بی‌وقفه به دنبال آرزوها و خواسته‌هایمان بفرستد.

اگر تجربه‌ی عاشق شدن را داشته باشید، خوب می‌دانید که حسی شبیه به نشئگی دارد. و علم ثابت کرده که این احساس کاملاً واقعی است؛ شما در آن لحظات، نشئه‌ی دوپامین هستید! در روزهای آغازین یک رابطه‌ی عاشقانه، مغز شما مدام در حال تجزیه‌وتحلیل امکانات و اتفاقات هیجان‌انگیز این رابطه‌ی تازه است. در این شرایط، دوپامین با تمام قوا فعال می‌شود و ما را در حالتی از سرخوشی و مستیِ عشق فرو می‌برد. اما مشکل از جایی شروع می‌شود که هیچ رابطه‌ای تا ابد «تازه» نمی‌ماند. به‌مرور که بوی تازگی از بین می‌رود، سطح دوپامین هم افت می‌کند.

هلن فیشر، انسان‌شناس برجسته، برآورد کرده است که آن شور و حرارتِ آتشین در ابتدای یک رابطه‌ی عاشقانه، معمولاً چیزی بین ۱۲ تا ۱۸ ماه دوام می‌آورد. پس از این دوره، بسیاری از زوج‌ها به بن‌بست می‌خورند و احساس می‌کنند چیزی در رابطه‌شان گم شده است. حق هم دارند؛ چیزی که گم شده، همان دوپامین است.

با فروکش کردن نشئه‌ی دوپامین، برخی افراد تصمیم به جدایی می‌گیرند و به دنبال معشوقی تازه می‌روند. عده‌ای دیگر هم در ذهنشان به هیجانِ یک رابطه‌ی جدید پناه می‌برند و خیال‌پردازی می‌کنند؛ چرا که ذاتِ دوپامین این است که همیشه به دنبال چیزهای جدیدتر، پرزرق‌وبرق‌تر و بهتر می‌گردد. شواهد علمی نشان می‌دهد افرادی که به‌طور ژنتیکی سطح فعالیت دوپامین در مغزشان بالاست، شریک‌های جنسی بیشتری پیدا می‌کنند، احتمال خیانت در آن‌ها بالاتر است و کمتر تن به ازدواج می‌دهند. البته حتی برای کسانی که سطح دوپامین نرمالی دارند، حفظ هیجان در یک رابطه‌ی طولانی‌مدت و جاافتاده، کار بسیار دشواری است.

با این اوصاف، آیا باید از عشق قطع امید کرد؟ قطعاً نه! عشق شورانگیز و پرحرارت، تنها پرده‌ی اول از نمایش عشق است. وقتی ما با شریک زندگی‌مان پیوندی عمیق می‌سازیم، وارد مرحله‌ی جدیدی می‌شویم که به آن «عشق همراهانه» می‌گویند. این جنس از عشق، بر پایه‌ی قدردانیِ متقابل و توجه به حضور روزمره‌ی فرد مقابل شکل می‌گیرد. بله، عشق همراهانه هیجان و التهاب کمتری نسبت به عشق اولیه دارد، اما در عوض بسیار باثبات‌تر، عمیق‌تر و رضایت‌بخش‌تر است. نکته‌ی مهم این است که عشق همراهانه دیگر به دوپامین (که همیشه نگاهش به آینده است) وابستگی ندارد؛ بلکه توسط گروه دیگری از مواد شیمیایی مغز مدیریت می‌شود.

نویسندگان کتاب، این گروه را «مواد حال و اکنون» یا به اختصار H&N می‌نامند. نام بسیاری از آن‌ها برایتان آشناست: موادی مانند سروتونین، اندورفین، اکسی‌توسین و اندوکانابینوئیدها. کار این مواد این است که به ما کمک کنند از لحظه‌ی «حال» لذت ببریم. مثلاً وقتی رابطه‌ی جنسی برقرار می‌کنید، غذای لذیذی می‌خورید یا از تماشای یک غروب زیبا شگفت‌زده می‌شوید، این مواد در مغزتان فعال می‌شوند. جالب است بدانید مدارهای مغزی تولیدکننده‌ی H&N معمولاً با مدارهای تولید دوپامین در رقابت‌اند و حتی می‌توانند اثر آن‌ها را خنثی کنند. به عنوان مثال، وقتی در یک رابطه‌ی پایدار و بلندمدت قرار دارید، مغزتان دوپامین کمتری ترشح می‌کند، اما در عوض اکسی‌توسین بیشتری آزاد می‌کند تا حس دلبستگی تقویت شود. در نقطه‌ی مقابل، وقتی دیوانه‌وار و آتشین عاشق می‌شوید، سطح سروتونین مغزتان به زیر حد معمول سقوط می‌کند.

آیا تا به حال برایتان پیش آمده که به خانه برگردید، خریدهایتان را باز کنید و با تعجب از خود بپرسید: «چرا باز هم پلیوری خریدم که می‌دانم هرگز آن را نخواهم پوشید؟» پاسخ این پرسش در یک واقعیت علمی نهفته است: «خواستن» یک چیز، با «دوست داشتنِ واقعی» آن کاملاً متفاوت است. همان‌طور که در فصل قبل دیدیم، مغز ما برای تولید احساسِ میل و احساسِ لذت، از دو سیستم کاملاً مجزا استفاده می‌کند. «مدار میل» مستقیماً با دوپامین کار می‌کند. این مدار است که باعث می‌شود ما تشنه‌ی به دست آوردن چیزی باشیم؛ حالا این چیز می‌خواهد یک تکه غذا باشد، رابطه‌ی جنسی باشد، یا همان پلیور گران‌قیمتی که پشت ویترین مغازه دیده‌ایم. اما برای دوپامین کوچک‌ترین اهمیتی ندارد که بعد از رسیدن به آن خواسته، آیا واقعاً از آن لذت خواهیم برد یا نه. و قطعاً برایش مهم نیست که این خواسته‌ها در بلندمدت به نفع ما تمام می‌شوند یا به ضررمان.

مواد مخدری مانند الکل، کوکائین و مواد افیونی، کاری با مغز می‌کنند که هیچ عامل طبیعی دیگری قادر به انجامش نیست؛ آن‌ها «مدار میل دوپامینی» را به شکلی انفجاری و غیرطبیعی فعال می‌کنند. به همین دلیل است که مصرف این مواد در ابتدا به شدت لذت‌بخش به نظر می‌رسد و دقیقاً به همین خاطر است که تا این حد اعتیادآورند. فاجعه از آنجایی آغاز می‌شود که وقتی فعالیت دوپامین را با مصرف مواد به سطوح غیرعادی و بسیار بالا می‌رسانیم، این موج عظیم در نهایت ناچار است با شدتی وحشتناک سقوط کند. این سقوطِ آزادِ شیمیایی می‌تواند آن‌قدر سهمگین باشد که تعادل مغز را کاملاً به هم بریزد. در این شرایط، فارغ از هرگونه منطق و استدلالی، مغز فقط یک چیز فریاد می‌زند: دوپامینِ بیشتر!

برخلاف تصور رایج میان مردم، افرادی که در دام مواد مخدر می‌افتند، به خودِ آن حس شیمیاییِ اولیه‌ی ماده معتاد نمی‌شوند؛ چرا که آن حس خیلی زود اثر و جذابیتش را از دست می‌دهد. چیزی که آن‌ها نمی‌توانند رهایش کنند، همان جهش شدید و ناگهانی دوپامین است. وقتی یک فرد معتاد تصمیم می‌گیرد به خاطر مصرف مواد، روی تمام دوستان، خانواده، شغل و روابطش خط بکشد، این رفتار از نگاه بیرونی کاملاً دیوانه‌وار است؛ اما از نگاه مغزی که به دوپامین معتاد شده، این تصمیم کاملاً عقلانی و منطقی به نظر می‌رسد.

اگر به گذشته‌ی تکاملی‌مان برگردیم، می‌بینیم که این سازوکار زمانی بسیار مفید بوده است. فرض کنید یک انسان شکارچی-گردآورنده در طبیعت بوته‌ای پر از توت‌های شیرین و خوشمزه پیدا می‌کرد. این اتفاق هیجان‌انگیز باعث می‌شد مقداری دوپامین در مغزش ترشح شود. دفعه‌ی بعد که او بوته‌ای شبیه به آن می‌دید، مغزش به امید پیدا کردن دوباره‌ی آن غذای لذیذ، باز هم دوپامین آزاد می‌کرد. این فرایند باعث می‌شد شکارچی همیشه هوشیار، باانگیزه و در جست‌وجو بماند. امروزه دقیقاً همین مکانیزم در مغز افراد درگیر سوءمصرف مواد رخ می‌دهد؛ یعنی زمانی که آن‌ها با موقعیت‌ها یا نشانه‌هایی روبه‌رو می‌شوند که در ذهنشان به مصرف مواد گره خورده است.

این پیوندهای ذهنی آن‌قدر قدرتمندند که در جلسات مشاوره‌ی گروه‌هایی مانند «الکلی‌های گمنام»، به اعضا هشدار می‌دهند که مراقب سه عامل اصلیِ لغزش و بازگشت به اعتیاد باشند: آدم‌ها، مکان‌ها و چیزها. اما سوال اینجاست که اگر دوپامین تا این حد قدرتمند و مهارنشدنی است، مغز ما چطور می‌تواند در برابر خواسته‌های ویرانگر آن مقاومت کند؟ پاسخ شگفت‌انگیز است: همان‌طور که در فصل بعد خواهیم دید، راهکار مغز، استفاده از نوع دیگری از دوپامین است!

مغز ما از دوپامین صرفاً برای یک هدف استفاده نمی‌کند. درست است که یکی از کاربردهای اصلی آن، ایجاد میل شدید به چیزهایی مثل غذا، رابطه‌ی جنسی یا مواد مخدر است، اما خوشبختانه این تنها وظیفه‌ی دوپامین نیست. ما در مغزمان سیستم هوشمندانه‌ای داریم که خواسته‌ها و تکانه‌های دوپامینی را مهار کرده و آن‌ها را در محدوده‌ی تعادل نگه می‌دارد. می‌توانید این سیستم را شبیه به یک سوپاپ اطمینان تصور کنید که در کمال تعجب، خودش هم با سوختِ دوپامین کار می‌کند. دانشمندان به این سیستم «مدار کنترلی دوپامین» می‌گویند.

جایگاه این سیستم در لوب پیشانی مغز قرار دارد؛ یعنی دقیقاً همان بخشی که مرکز تفکر منطقی و عقلانی ماست و وظیفه‌ی برنامه‌ریزی، کنترل رفتار و تصویرسازی از آینده را بر عهده دارد. با اینکه هم «مدار کنترل» و هم «مدار میل» با یک مولکول مشترک (دوپامین) تغذیه می‌شوند، اما عملکرد آن‌ها زمین تا آسمان با هم فرق دارد. «دوپامین میل» باعث می‌شود ما چیزی را بخواهیم، در حالی که «دوپامین کنترلی» به ما کمک می‌کند تا با برنامه‌ریزی و منطق، به آن خواسته‌ها برسیم.

وظیفه‌ی اصلی دوپامین کنترلی، مهار کردن طمعِ لجام‌گسیخته‌ی دوپامین میل است. فرض کنید قصد خرید یک ماشین دارید. اگر کنترل مغزتان کاملاً به دستِ دوپامین میل بیفتد، احتمالاً به اولین نمایشگاه ماشین که برسید، چشم‌بسته هر خودرویی را که دیدید می‌خرید. اما به لطف قدرتِ بازدارنده‌ی دوپامین کنترلی، می‌توانید جلوی این خریدهای تکانشی و بی‌فایده را بگیرید. دوپامین کنترلی شما را وادار می‌کند تا پیش از خالی کردن حساب بانکی‌تان، قیمت‌ها را مقایسه کنید، ویژگی‌های فنی را بسنجید و جالب اینجاست که باعث می‌شود از همین فرایندِ برنامه‌ریزی برای آینده نیز لذت ببرید.

تحقیقات علمی نشان داده‌اند که هرچه سطح دوپامین در مغز ما بالاتر باشد، تلاش و پشتکار بیشتری برای رسیدن به خواسته‌هایمان نشان می‌دهیم. آن آزمایش روی موش‌ها را که در فصل‌های قبل اشاره کردیم به خاطر دارید؟ پژوهشگران در یک آزمایش متوجه شدند که یک حیوان کاملاً سالم، حاضر است در عرض سی دقیقه، هزار بار اهرمی را که به دستگاه توزیع غذا متصل است فشار دهد. اما وقتی به موش‌ها دارویی دادند که سطح دوپامینشان را سرکوب می‌کرد، آن‌ها انگیزه خود را از دست داده و اهرم را تقریباً نصف آن مقدار فشار دادند. نکته‌ی جالب‌تر آزمایش این بود که دستگاه طوری تنظیم شده بود که با یک بار فشار دادن اهرم، به راحتی غذا نمی‌داد. موش‌ها باید برای گرفتن هر لقمه واقعاً زحمت می‌کشیدند. هرچه تعداد فشارهای لازم برای دریافت یک تکه غذا بیشتر می‌شد، انگیزه‌ی موش‌هایِ کم‌دوپامین هم سریع‌تر افت می‌کرد. کار به جایی رسید که وقتی برای گرفتن یک لقمه غذا نیاز به ۶۴ بار فشار دادن اهرم بود، موش‌ها کاملاً تسلیم شدند و دست از تلاش کشیدند.

با وجود اینکه دانشمندان هرگز سطح دوپامین را در انسان‌ها به‌طور کامل سرکوب نکرده‌اند، اما به خوبی می‌دانند که در مغز برخی افراد، سیستم‌های کنترلی دوپامین فعالیت کمتری دارند. به نظر می‌رسد کسانی که با اختلال کم‌توجهی-بیش‌فعالی یا همان ADHD دست‌وپنجه نرم می‌کنند، در این دسته قرار می‌گیرند. به همین دلیل است که آن‌ها در مهار کردن خواسته‌های آنی و کنترل حواس‌پرتی‌ها دچار چالش هستند و تمرکز کردن برایشان دشوار است. در سمت مقابل، افرادی که سیستم‌های کنترلی دوپامین در آن‌ها بسیار فعال و قدرتمند است، معمولاً شخصیت‌هایی اهل تفکر، جاه‌طلب و موفق دارند. آن‌ها کمتر درگیر هیجانات زودگذر می‌شوند و می‌توانند در سخت‌ترین و استرس‌زاترین موقعیت‌ها، خونسردی خود را حفظ کنند. اما این سکه روی دیگری هم دارد: فعالیت بیش از حدِ دوپامین کنترلی ممکن است باعث شود این افراد هرگز نتوانند در لحظه‌ی حال توقف کنند و از دستاوردهایشان به‌طور کامل لذت ببرند.

همان‌طور که دیدیم، مغز ما از دوپامین کنترلی به عنوان ابزاری برای برنامه‌ریزی، آینده‌نگری و تصویرسازی استفاده می‌کند تا ما را به فردایی بهتر از امروز برساند. اما رسیدن به یک آینده‌ی بهتر، معمولاً نیازمند این است که از چارچوب‌های فکریِ تکراری خارج شویم و بین پدیده‌هایی که در ظاهر هیچ ربطی به هم ندارند، ارتباط‌های جدیدی کشف کنیم. دقیقاً در همین نقطه است که پای «خلاقیت» به میان می‌آید.

در واقع، خلاقیت چیزی نیست جز مهارتِ یافتن پیوندهای غیرمعمول و نامتعارف. هنرمندان، موسیقی‌دانان و نویسندگان برجسته، معمولاً مغزهایی دارند که در آن‌ها دوپامین با شدت بالایی جریان دارد. همین ویژگی بیولوژیک است که به آن‌ها اجازه می‌دهد قالب‌های ذهنی را بشکنند، با روش‌هایی تازه و ساختارشکنانه فکر کنند و به درک ارتباطاتی برسند که به ذهن هیچ‌کس دیگری خطور نکرده است. اما قدرت شگفت‌انگیز دوپامین در خلق آثار هنری، یک نیمه‌ی تاریک هم دارد. زمانی که فعالیت دوپامین از مرزهای طبیعی خارج شود و به سطح کنترل‌ناپذیری برسد، فرد ممکن است در گرداب توهم، هذیان یا دوره‌های شیدایی گرفتار شود؛ وضعیتی که در میان افراد مبتلا به اسکیزوفرنی یا اختلال دوقطبی بسیار شایع است.

آمارها نشان می‌دهند اگر گروهی از هنرمندان، موسیقی‌دانان و نویسندگانِ حرفه‌ای را با افرادی که در مشاغل دیگر فعال‌اند مقایسه کنیم، احتمال وجود ژن‌های خطرِ مرتبط با اسکیزوفرنی و اختلال دوقطبی در افراد خلاق به مراتب بیشتر است. از سوی دیگر، بسیاری از کسانی که با اسکیزوفرنی یا اختلال دوقطبی زندگی می‌کنند، درست در اوج دوره‌های بیماری‌شان دست به خلق آثار هنری خیره‌کننده‌ای می‌زنند. اما واقعاً چه پیوند پنهانی میان خلاقیت و بیماری‌های روانی وجود دارد؟ پاسخ علم به این پرسش، باز هم همان مولکولِ آشناست: دوپامین.

یکی از رایج‌ترین علائم بیماری اسکیزوفرنی، تجربه‌ی هذیان است. افراد مبتلا به این بیماری اغلب باوری عمیق و غیرقابل‌تغییر دارند که کسی در حال تعقیب کردن، توطئه‌چینی یا کنترلِ ذهن آن‌هاست. اما دوپامین چگونه می‌تواند چنین باورهای عجیب‌وغریبی را در ذهن یک انسان بکارد؟ برای درک این موضوع باید با یک مفهوم مهم روان‌شناختی به نام «اهمیت» یا «سالیانس (Salience)» آشنا شویم. این مفهوم توضیح می‌دهد که یک اتفاق یا پدیده، چقدر برای شخصِ ما معنادار و مهم است. دوپامین نقش اصلی را در تولید حسِ سالیانس ایفا می‌کند. داستان آن شکارچی-گردآورنده و بوته‌ی توت را به یاد دارید؟ هرچه شکارچی گرسنه‌تر باشد، به محض دیدن آن بوته، دوپامینِ بیشتری در مغزش آزاد می‌شود و این جهشِ دوپامینی به مغز او پیام می‌دهد که «این توت‌ها برای زنده ماندنِ تو بی‌نهایت مهم هستند.»

حالا تصور کنید سیستم ترشح دوپامین دچار اختلال شود و بی‌دلیل فعالیت کند؛ در این حالت، ناگهان همه‌چیز در اطراف فرد ممکن است بی‌نهایت «مهم» و معنادار جلوه کند. فرض کنید در حال تماشای تلویزیون هستید و یک گزارشگر خبری در حال صحبت درباره‌ی یک برنامه‌ی هسته‌ای است. اگر در همان لحظه، دوپامین سالیانسِ شما به شکلی غیرطبیعی فعال شود، مغزتان فوراً یک ارتباط خیالی می‌سازد و شما کاملاً متقاعد می‌شوید که این برنامه‌ی هسته‌ای مستقیماً به شخص شما ربط دارد! در واقع، فعالیتِ بیش‌ازحدِ دوپامین باعث می‌شود فرد باور کند که اتفاقات کاملاً تصادفیِ روزمره، پیام‌های پنهان و بسیار مهمی در خود دارند؛ و این دقیقاً همان سازوکاری است که پایه‌های هذیان را در ذهن بیماران اسکیزوفرنی بنا می‌کند.

البته نیازی نیست برای درک این قدرتِ عجیبِ دوپامین حتماً بیمار باشیم؛ چرا که بیشتر ما تجربه‌ی دست‌اولی از این پدیده داریم: خواب دیدن. دوپامین در طول خوابِ شبانه بسیار فعال می‌شود و به همین دلیل است که رویاهای ما معمولاً ترکیب‌های عجیب، بی‌منطق و خلاقانه‌ای از چیزهایی هستند که در بیداری هیچ ربطی به هم ندارند.

در سال ۲۰۰۲، گروهی از پژوهشگران در دانشگاه مشترک‌المنافع ویرجینیا، نتایج مطالعه‌ای را درباره‌ی ارتباط میان ویژگی‌های شخصیتی و گرایش‌های سیاسی منتشر کردند. نتیجه‌ی تحقیق دقیقاً همان چیزی بود که بیشتر فضای دانشگاهی انتظارش را داشت: داده‌ها نشان می‌داد که لیبرال‌ها عموماً انسان‌هایی بخشنده و اجتماع‌محور هستند، در حالی که محافظه‌کاران بیشتر به رفتارِ اقتدارگرایانه و تصمیمات تکانشی و بدون فکر گرایش دارند. اما ماجرا به همین‌جا ختم نشد. چهارده سال بعد، ورق کاملاً برگشت و پژوهشگران با شرمساری اعتراف کردند که هنگام تحلیل داده‌ها، دچار یک خطای فاحش شده و مجموعه‌ی داده‌های این دو گروه را با هم جابه‌جا کرده بودند! حقیقت کاملاً برعکس بود: این لیبرال‌ها بودند که تمایل بیشتری به رفتارهای تکانشی، هیجان‌خواهی و اقتدارگرایی نشان می‌دادند، و در سمت مقابل، محافظه‌کاران ویژگی‌هایی چون بخشندگی و دغدغه‌های اجتماعی را از خود بروز داده بودند. اما اگر از این اشتباهِ عجیبِ آماری بگذریم، باید به یک پرسش اساسی‌تر پاسخ دهیم: تفاوت در این گرایش‌های سیاسی از کجا نشات می‌گیرد؟ بله، درست حدس زدید؛ باز هم پای دوپامین در میان است.

واقعیت این است که سطح دوپامین در مغز، تاثیر مستقیمی بر شکل‌گیری باورهای سیاسی ما دارد. لیبرال‌ها ذاتاً انسان‌هایی هستند که مدام به دنبال تازگی، نوآوری و تغییر می‌گردند. آن‌ها تشنه‌ی پیشرفت و حرکت رو به جلو هستند و می‌دانیم که هر دوی این ویژگی‌ها، مستقیماً توسط دوپامین هدایت می‌شوند. در نقطه‌ی مقابل، محافظه‌کاران نگاهشان بیشتر به زمانِ «حال» دوخته شده است. آن‌ها انسان‌هایی عمل‌گرا هستند که از تغییرات ناگهانی و پدیده‌های نوظهور چندان دلِ خوشی ندارند. این دسته از ویژگی‌های رفتاری، دقیقاً در قلمروِ قدرتِ مواد شیمیاییِ «اینجا و اکنون» (H&N) قرار می‌گیرد که در فصل‌های قبل آن‌ها را شناختیم. یکی از یافته‌های جالبِ علمی که این تئوری را تقویت می‌کند، ارتباط میان لیبرالیسم و بهره‌ی هوشی (IQ) است.

در یک مطالعه‌ی علمی مشخص شد افرادی که خود را دارای گرایش‌های کاملاً لیبرال معرفی می‌کردند، میانگین بهره‌ی هوشیِ ۱۰۶ داشتند؛ در حالی که این عدد برای کسانی که خود را محافظه‌کار می‌دانستند، روی میانگین ۹۵ ایستاده بود. اما زود قضاوت نکنید؛ این اعداد اصلاً به این معنا نیستند که لیبرال‌ها انسان‌های باهوش‌تری هستند. نکته اینجاست که آزمون IQ، تنها یک بُعدِ خاص از هوش، یعنی تواناییِ «تفکر انتزاعی» را می‌سنجد و تفکر انتزاعی نیز دقیقاً مانند خلاقیت هنری، بخشی از قلمروِ فرمانروایی دوپامین است.

از آنجا که مغز افراد محافظه‌کار هماهنگی بیشتری با مواد شیمیایی «اینجا و اکنون» دارد، ذهن آن‌ها معمولاً روی واقعیت‌های ملموس و چیزهایی متمرکز است که درست جلوی چشمشان قرار دارد. آن‌ها برای حل مشکلات، به راه‌حل‌های عملی و در دسترس، بسیار بیشتر از تئوری‌ها و برنامه‌های انتزاعی اهمیت می‌دهند و همیشه به تغییراتِ بنیادین با دیده‌ی شک و تردید نگاه می‌کنند. همین تفاوتِ بیولوژیکی توضیح می‌دهد که چرا محافظه‌کاران غالباً با سیاست‌های لیبرالی که در سطح کلان به نفع فقرا طراحی می‌شود مخالفت می‌کنند، اما در زندگی شخصی خودشان، پولِ بسیار بیشتری را به مؤسسات خیریه می‌بخشند. همچنین این تسلطِ موادِ «حال و اکنون» می‌تواند دلیل خوبی باشد برای اینکه چرا محافظه‌کاران بیشتر به ازدواج تمایل دارند و نسبت به لیبرال‌هایی که تحت فرمان دوپامین هستند، کمتر درگیر روابط جنسیِ متعدد می‌شوند.

با تمام این اوصاف، سطح ترشح دوپامین و مواد H&N در مغز انسان، اعدادی ثابت و تغییرناپذیر نیستند. جالب است بدانید که دانشمندان علوم سیاسی و سیاست‌مدارانِ حرفه‌ای، به‌خوبی یاد گرفته‌اند که چگونه این تعادلِ شیمیایی را در مغز رأی‌دهندگان دست‌کاری کنند. به عنوان مثال، در بسیاری از کارزارهای انتخاباتی، استراتژیست‌ها با تزریقِ هدفمندِ حس ترس به جامعه (که یک احساسِ شدیداً مرتبط با H&N است)، دوپامینِ لیبرال‌ها را سرکوب کرده و از این طریق، برنامه‌های محافظه‌کارانه را به افکار عمومی می‌فروشند. از سوی دیگر، پژوهش‌ها نشان داده‌اند که اگر افراد را در موقعیتی قرار دهید که مجبور به استفاده از تفکر انتزاعیِ وابسته به دوپامین شوند، ذهنشان برای پذیرش دیدگاه‌های لیبرال بازتر می‌شود. پیامِ روشنِ این تحقیقات آن است که باورها و خطوط سیاسیِ ما، درست مانند شیمیِ مغزمان، پدیده‌هایی مطلق، قطعی و غیرقابل‌تغییر نیستند.

دوپامین موتورِ محرکه‌ای است که ما را برای جست‌وجو و تجربه‌ی ناشناخته‌ها به پیش می‌راند. قانون ساده‌ای در مغز وجود دارد: هرچه تعداد گیرنده‌های دوپامینی در مغز یک فرد بیشتر باشد، تأثیر این ماده بر رفتارهای او قدرتمندتر و عمیق‌تر خواهد بود. همین قانون علمی به ما توضیح می‌دهد که چرا افرادی که نسخه‌ی خاصی از ژن DRD4 (ژنی که وظیفه‌ی کدگذاریِ گیرنده‌های دوپامین را بر عهده دارد) در DNA خود دارند، بسیار ماجراجوتر، ریسک‌پذیرتر و برای یادگیریِ چیزهای جدید، مشتاق‌تر از دیگران هستند. در سطح جهانی، حدود بیست درصد از مردمِ کره‌ی زمین حامل این نسخه‌ی خاص ژنتیکی هستند که دانشمندان آن را DRD4-7R می‌نامند. اما شگفتیِ اصلی در پراکندگیِ جغرافیاییِ این ژن نهفته است. در حالی که در آمریکای شمالی ۳۲ درصد از جمعیت دارای این ژن هستند، این رقم در میان بومیان آمریکای جنوبی به عدد حیرت‌انگیز ۶۹ درصد می‌رسد! برای کشف راز این تفاوتِ فاحشِ آماری، باید ماشین زمان را روشن کنیم و به روزهای آغازینِ تاریخ بشر برگردیم.

واقعیت این است که دوپامین همان نیروی پنهانی بود که به انسان‌ها جرات داد تا از مرزهای آشنا عبور کنند و تمام جهان را به تسخیر خود درآورند. انسان مدرن، حدود دویست‌هزار سال پیش در قاره‌ی آفریقا تکامل یافت. هزاران سال طول کشید تا این انسان‌های اولیه تصمیم بگیرند خانه‌ی امنِ خود را ترک کرده و به مناطق دیگرِ کره‌ی زمین مهاجرت کنند. آن‌ها حدود ۷۵ هزار سال پیش به قاره‌ی آسیا رسیدند، ۳۰ هزار سال بعد توانستند به اروپا راه پیدا کنند و تازه ۱۴ هزار سال پیش بود که قدم به دورافتاده‌ترین مرزهای آمریکای شمالی گذاشتند. وقتی پژوهشگران نقشه‌ی این مهاجرت‌های تاریخی را در کنار نقشه‌ی پراکندگیِ ژن 7R قرار دادند، به کشفی خیره‌کننده دست یافتند: هر چقدر یک جمعیتِ انسانی مسافتِ بیشتری را از مبدأ آفریقا دور شده بود، درصد شیوع ژن 7R در میانِ افرادِ آن جمعیت بالاتر بود. داده‌ها به‌روشنی نشان می‌داد انسان‌هایی که بارِ فتح جهان را به دوش کشیدند، از فعالیتِ قدرتمندترِ سیستم دوپامینی بهره می‌بردند. واکاویِ این مسئله کاملاً منطقی به نظر می‌رسد؛ چرا که وقتی قرار است به دلِ ناشناخته‌ها بزنید و با خطراتِ پیش‌بینی‌نشده روبه‌رو شوید، داشتنِ روحیه‌ی ریسک‌پذیری و ماجراجویی، بزرگ‌ترین سلاحِ شما برای بقا خواهد بود.

شواهد متعددی وجود دارد که نشان می‌دهد مردم آمریکا، در مقایسه با ساکنان آسیا یا اروپا، سطح دوپامین بالاتری در مغز خود دارند. برای مثال، بالاترین نرخ ابتلا به اختلال دوقطبی در کل جهان متعلق به آمریکاست؛ جایی که بیش از چهار درصد از جمعیت با این اختلال درگیرند. همان‌طور که پیش‌تر گفتیم، اختلال دوقطبی یک بیماری روانی است که مستقیماً ریشه در فعالیتِ بیش‌ازحدِ دوپامین دارد. در نقطه‌ی مقابل، در کشوری مانند ژاپن که در طول تاریخِ خود تقریباً هیچ موج مهاجرتی را تجربه نکرده، این رقم تنها هفت‌دهمِ درصد است. اما چرا در آمریکا تا این حد تراکمِ انسان‌هایی با دوپامینِ بالا به چشم می‌خورد؟ شاید بهترین پاسخ این باشد که ایالات متحده، کشوری است که خشتِ اولش توسط مهاجران بنا شده است؛ انسان‌هایی که آن‌قدر روحیه‌ی ماجراجویی و ریسک‌پذیری در خونشان بود که رنجِ سفری بی‌بازگشت به دنیایی کاملاً ناشناخته را به جان خریدند.

دوپامین سرچشمه‌ی تمام خواسته‌های ماست؛ از پشتکار و خلاقیت گرفته تا حتی شکل‌گیریِ باورهای سیاسی‌مان، همگی ریشه در این مولکول دارند. برای اکثرِ ما، همین ویژگی‌ها هستند که استخوان‌بندیِ شخصیتمان را می‌سازند. این یعنی در میانِ تمامِ مواد شیمیاییِ متنوعی که در مغز ترشح می‌شوند، ما بیشترین احساسِ هویت و هم‌ذات‌پنداری را با دوپامین داریم. اما نکته‌ی طعنه‌آمیز داستان اینجاست که دوپامین، در حقیقت تنها بخشِ بسیار کوچکی از ساختارِ شیمیاییِ مغز ما را تشکیل می‌دهد و بخشِ بزرگی از ویژگی‌های شخصیتیِ ما، از اساس هیچ ارتباطی به این ماده ندارند.

ما انسان‌ها عادت کرده‌ایم تمامِ ابعاد زندگی‌مان را از پشتِ عینکِ دوپامین تماشا کنیم. این نوع نگاه به ما احساسِ قدرت می‌دهد، چرا که دوپامین موتورِ محرکه‌ای است که ما را برای «بیشتر خواستن» هل می‌دهد و به جلو می‌راند. هزاران سال پیش، همین عطشِ سیری‌ناپذیر برای بقای گونه‌ی ما کاملاً حیاتی بود. اما در دنیای مدرنِ امروز، «بیشتر داشتن» دیگر همیشه به معنای «بهتر بودن» نیست و رو به جلو دویدن، لزوماً ما را به انسان‌های خوشحال‌تری تبدیل نمی‌کند.

خوشبختیِ واقعی زمانی اتفاق می‌افتد که بتوانیم میانِ هیجاناتِ تند و تیزِ دوپامینی و آرامشِ عمیقِ مواد شیمیاییِ «اینجا و اکنون» (H&N)، تعادلی ظریف برقرار کنیم. مشکل اینجاست که جامعه‌ی مدرن، سبکِ زندگیِ خاصی را ترویج و تحسین می‌کند که تماماً بر پایه‌ی ترشح دوپامین بنا شده است. به ما مدام القا می‌شود که باید بی‌وقفه به دنبالِ دستاوردهای بیشتر، سرگرمی‌های تازه‌تر و مصرفِ بی‌نهایت باشیم. در مقیاسِ کلانِ جهانی، همین عطشِ بی‌پایان به فجایع بزرگی ختم شده است؛ به عنوان مثال، سرعتِ دیوانه‌وارِ ما در تولید و مصرف، تغییرات اقلیمی را به یک هیولای بیدار و وحشتناک تبدیل کرده است. در سطحِ فردی هم معادله کاملاً روشن است: خوشبختی هرگز نمی‌تواند محصولِ ساعت‌های کاریِ فرساینده، مصرف‌گراییِ کورکورانه و ناتوانی در شکرگزاری بابتِ داشته‌هایِ فعلی‌مان باشد.

واقعیتِ تلخ این است که مغز ما در طول تاریخِ تکامل، برای خوشحال کردنِ ما برنامه‌ریزی نشده، بلکه فقط و فقط برای «زنده نگه داشتنِ» ما طراحی شده است و دقیقاً به همین دلیل است که واکنش ما در برابر دوپامین، تا این حد شدید و مقاومت‌ناپذیر است. با درک این موضوع متوجه می‌شویم که خوشبختی یک اتفاقِ تصادفی نیست، بلکه یک مسیرِ طولانی است که به تلاشی آگاهانه و مستمر نیاز دارد. مطمئن‌ترین راه برای تجربه‌ی یک زندگیِ کامل، غنی و شاد، یافتنِ نقطه‌ی تعادل میانِ خواسته‌های بلندپروازانه‌ی دوپامین برای آینده، و آرامش‌بخشیِ مواد شیمیاییِ زمان حال است. برای رسیدن به این هدف، چاره‌ای نداریم جز اینکه با اراده‌ی خود از چرخه‌ی بی‌پایان و خسته‌کننده‌ی تحریکاتِ دوپامینی پیاده شویم و آگاهانه تلاش کنیم تا در لذت‌های آرام‌تر، عمیق‌تر و البته سخت‌یاب‌ترِ H&N غوطه‌ور شویم.

یکی از راهکارهای عملی برای ایجاد این تعادل، این است که به سراغ سرگرمی‌ها و فعالیت‌هایی برویم که هر دو گروه از این مواد شیمیایی را هم‌زمان درگیر می‌کنند. برای مثال، کارهایی مانند ورزش کردن، آشپزی، باغبانی یا ساختنِ صنایع دستی، از یک سو حواسِ پنج‌گانه‌ی ما را درگیر کرده و ترشح مواد H&N را تضمین می‌کنند، و از سوی دیگر نیازِ ذاتیِ دوپامین به برنامه‌ریزی، خلق کردن و پیشرفت را پاسخ می‌دهند. اگر بتوانیم این توازنِ طلایی را میان دوپامین و موادِ H&N برقرار کنیم، سرانجام به آن نقطه‌ی ایده‌آل در زندگی خواهیم رسید؛ نقطه‌ای که در آن انگیزه با رضایت، هیجان با لذت، و پیشرفت با آرامش، در یک آغوشِ مسالمت‌آمیز جای می‌گیرند.

شما در این مطلب، چکیده‌ای از کتاب خواندنی «دوپامین، مولکولی با خواص شگفت‌انگیز» اثر دنیل زد. لیبرمن و مایکل ای. لانگ را مطالعه کردید. پیامِ محوری و بنیادینِ کتاب این است که دوپامین در مغز انسان، در واقع همان ماده‌ی شیمیاییِ «بیشتر خواستن» است. این مولکولِ کوچک، ریشه‌ی تمام خواسته‌ها و تمایلات ماست؛ به موتورِ تخیلاتمان سوخت می‌رساند و تواناییِ برنامه‌ریزی برای آینده را به ما می‌بخشد. دوپامین در شکل‌گیریِ عشق، گیر افتادن در دام اعتیاد، شکوفایی خلاقیت و حتی تعیین جهت‌گیری‌های سیاسی ما، نقشی بسیار فراتر از تصور بازی می‌کند. 

قانونِ مغز این است: هرچه سیستم دوپامینی در یک فرد پرکارتر باشد، میلِ او برای جست‌وجوی تازگی، پذیرش ریسک و ارضای حس کنجکاوی، به‌مراتب بیشتر خواهد بود. اما روی دیگرِ سکه نشان می‌دهد که حضورِ بیش‌ازحدِ دوپامین، به بزرگ‌ترین سدِ راه ما برای رسیدن به خوشبختیِ واقعی تبدیل می‌شود. برای تجربه‌ی یک زندگیِ کامل و معنادار، چاره‌ای نداریم جز اینکه میانِ دوپامین که همیشه در حسرتِ آینده است، و سایر مواد شیمیاییِ مغز که ما را به لذت بردن از زمان حال دعوت می‌کنند، یک تعادلِ پایدار و آگاهانه برقرار کنیم.

یک توصیه عملی: اجازه دهید گره مشکلتان در خواب باز شود.

دوپامین هنگام خواب بسیار فعال است؛ ازاین‌رو با توجه به نقشی که این ماده در برنامه‌ریزی و خلاقیت دارد، حل شدن مشکلات در خواب اصلاً اتفاق عجیبی نیست. برای نمونه، شیمیدانی به نام فریدریش آگوست ککوله ادعا می‌کرد ایده‌ی کشف ساختار شیمیایی بنزن در خواب به ذهنش خطور کرده است.

شما هم می‌توانید از دوپامینِ زمان خواب بهره ببرید: اگر با مشکلی روبه‌رو هستید، پیش از خواب کمی به آن فکر کنید و کنار تختتان کاغذ و خودکار بگذارید تا به‌محض بیدار شدن، خوابتان را یادداشت کنید. شاید چند شب طول بکشد تا به آن راه‌حلِ رؤیایی برسید، اما پاسخ ممکن است واقعاً در خواب شما باشد.