کتاب نویز

تصور کنید یک کرونومتر در دست دارید. حالا بدون اینکه به صفحه‌ی آن نگاه کنید، دکمه‌ی شروع را فشار دهید و سعی کنید دقیقاً پس از گذشت ده ثانیه، آن را متوقف کنید. اگر این کار را چند بار پشت سر هم تکرار کنید، به‌زودی متوجه یک واقعیت می‌شوید: متوقف کردن زمان درست روی ثانیه‌ی دهم تقریباً غیرممکن است. گاهی کمی زودتر دکمه را می‌زنید و گاهی کمی دیرتر. بعضی وقت‌ها فقط چند میلی‌ثانیه خطا دارید و در مواقع دیگر، یک ثانیه یا حتی بیشتر جلو یا عقب می‌افتید. با همین آزمایش ساده، شما با مجموعه‌ای از خطاها روبه‌رو می‌شوید که نه از الگوی مشخصی پیروی می‌کنند و نه دلیل روشنی دارند.

این مثال ملموس، دقیقاً همان چیزی است که به آن «نویز» یا خطاهای تصادفی در قضاوت می‌گوییم. هرچند اشتباهات شما در زمان‌سنجی با کرونومتر کاملاً بی‌خطر و ساده‌اند، اما در این خلاصه متوجه خواهیم شد که وقتی خطاهایی از این دست در تصمیمات مهم رخ می‌دهند، عواقبی بسیار جدی و گاه جبران‌ناپذیر به بار می‌آورند.

در ادامه‌ی این مسیر شگفت‌انگیز متوجه می‌شویم که وضعیت آب‌وهوا چگونه می‌تواند روی شانس قبولی شما در دانشگاه تأثیر بگذارد، چرا ما انسان‌ها در پیش‌بینی آینده تا این حد ضعیف عمل می‌کنیم و چطور مغز داستان‌پرداز ما، سد راه قضاوت‌های منطقی‌مان می‌شود. به دنیای عجیب و غیرقابل‌پیش‌بینی نویز خوش آمدید!

تصور کنید شما و بهترین دوستتان، ستارگان درخشان دبیرستان خود هستید. هر دو همیشه نمرات کامل می‌گیرید، کنکور را با موفقیت پشت سر می‌گذارید و در یک دانشگاه سراسری معتبر پذیرفته می‌شوید. حالا نوبت به مصاحبه‌ی ورودی دانشگاه می‌رسد. همه‌چیز عالی پیش می‌رود؛ نمرات درخشان شما مسئول مصاحبه را حسابی تحت‌تأثیر قرار می‌دهد. درحالی‌که آفتاب گرم روی صورتتان می‌تابد و نسیمی خنک می‌وزد، با خیالی آسوده و احساسی فوق‌العاده از محوطه‌ی دانشگاه به سمت ماشینتان می‌روید.

روز بعد، دوست شما با همان شخص مصاحبه دارد. مصاحبه‌ی او هم دقیقاً مثل شما بی‌نقص پیش می‌رود، اما همین که از دفتر بیرون می‌آید، آسمان ابری می‌شود و باران شروع به باریدن می‌کند.

چند هفته بعد، هر دو نامه‌ای از بخش پذیرش دریافت می‌کنید. ناباورانه متوجه می‌شوید که دانشگاه شما را رد کرده، اما دوستتان را پذیرفته است! ذهنتان پر از سؤال می‌شود؛ او چه چیزی داشت که شما نداشتید؟

در سال ۲۰۰۳، پژوهشگری در حوزه‌ی رفتارشناسی به نام «یوری سیمونسون» مقاله‌ای با عنوان «ابرها باعث می‌شوند بچه‌درس‌خوان‌ها بهتر به نظر برسند» منتشر کرد و در آن به نکته‌ی عجیبی اشاره کرد: وضعیت آب‌وهوا می‌تواند تفاوت عمیقی در قضاوت و دیدگاه افراد ایجاد کند. سیمونسون در تحقیقات خود متوجه شد که در روزهای ابری، مسئولان پذیرش دانشگاه توجه بسیار بیشتری به نمرات و سوابق تحصیلی متقاضی نشان می‌دهند.

در مقابل، در روزهای آفتابی، این ارزیاب‌ها نسبت به ویژگی‌های غیردانشگاهی حساس‌تر می‌شوند. یعنی در روز مصاحبه‌ی شما که هوا آفتابی بود، احتمالاً مسئول پذیرش بیشتر به مهارت‌های ورزشی یا استعدادهای هنری شما اهمیت می‌داد تا نمرات درخشانتان.

البته شاید تصمیم او اصلاً به آب‌وهوا ربطی نداشته و تحت‌تأثیر افرادی بوده که قبل از شما مصاحبه کرده‌اند. شاید آن‌ها آن‌قدر دانشجویان فوق‌العاده‌ای بوده‌اند که مسئول پذیرش صرفاً برای اینکه نمی‌خواسته چند نفر را پشت سر هم قبول کند، تصمیم به رد کردن شما گرفته است.

اما ماجرا به همین‌جا ختم نمی‌شود؛ متغیرهای کاملاً بی‌ربط دیگری هم می‌توانند در این میان نقش داشته باشند. شاید مصاحبه‌گر در آن لحظه گرسنه بوده، یا تیم فوتبال محبوبش شب قبل بازی مهمی را باخته است. پژوهشگران ثابت کرده‌اند که همین عوامل نامربوط می‌توانند به‌راحتی روی تصمیم‌های حیاتی کارمندان بانک، داوران بیسبال، پزشکان و حتی قضات تأثیر بگذارند.

نکته‌ی کلیدی ماجرا این است که در تمام این موقعیت‌ها، یک فرد خاص مدام با شرایطی کاملاً مشابه روبه‌رو می‌شود، اما قضاوت‌هایی کاملاً متفاوت از خود نشان می‌دهد. به این پدیده «نویز مناسبتی» می‌گویند؛ یکی از دسته‌بندی‌های اصلی نویز که البته تنها نوع آن محسوب نمی‌شود.

تصور کنید در یک کارناوال هستید و به همراه دوستتان در یک غرفه‌ی بازی تیراندازی شرکت کرده‌اید. هر دو یک تفنگ بادی در دست دارید و باید به هدف‌هایی که در انتهای مسیر آویزان شده‌اند، شلیک کنید. از قضا، هر دوی شما به دلایل مختلفی تیراندازان بدی هستید.

وقتی به سیبل خودتان نگاه می‌کنید، می‌بینید گلوله‌هایی که به هدف نخورده‌اند، بدون هیچ الگوی مشخص و به‌صورت کاملاً پراکنده روی صفحه‌ی سیبل پخش شده‌اند. این گلوله‌های پراکنده، دقیقاً استعاره‌ای از «نویز» هستند.

اما سیبل دوست شما داستان کاملاً متفاوتی دارد. شلیک‌های او همه در یک محدوده‌ی نزدیک به هم جمع شده‌اند، اما هیچ‌کدام در مرکز خال نیستند. تمام تیرهای او به سمت پایین و چپ منحرف شده‌اند؛ انگار که او مرکز هدف را در آن نقطه می‌دیده، یا شاید لوله‌ی تفنگش کج بوده است. دلیل این بی‌دقتی منظم چیست؟ در علم رفتارشناسی، هر زمان که خطاهای ما به‌طور سیستماتیک و در یک جهت مشخص تکرار شوند، به آن «سوگیری» می‌گوییم.

ما در گفت‌وگوهای روزمره، کلمه‌ی «سوگیری» را بیشتر برای نشان دادن تعصب‌های مثبت یا منفی نسبت به یک گروه خاص به کار می‌بریم. اما در روان‌شناسی، این اصطلاح معمولاً برای توصیف مکانیسم‌های شناختی خاصی استفاده می‌شود که قضاوت‌های ما را از مسیر درست منحرف می‌کنند.

یک نمونه‌ی بارز از این پدیده، «سوگیری نتیجه‌گیری» است؛ خطایی که باعث می‌شود ما قضاوت‌هایمان را به سمت یک نتیجه‌ی دلخواه تغییر دهیم و شواهد را به شکلی اشتباه و جهت‌دار تفسیر کنیم.

برای درک بهتر، دادگاه مهاجرت میامی را در نظر بگیرید. در این دادگاه، شانس یک فرد برای دریافت پناهندگی کاملاً به این بستگی دارد که پرونده‌اش زیر دست کدام‌یک از دو قاضی خاص بیفتد. آمارها نشان می‌دهد که این شانس قبولی، در نوسانی عجیب بین ۵ تا ۸۸ درصد متغیر است. این دو قاضی بدون شک گرفتار سوگیری نتیجه‌گیری بودند و نیازی به توضیح نیست که عواقب چنین سوگیری‌هایی چگونه سرنوشت و زندگی یک انسان را برای همیشه تغییر می‌دهند.

اگر بخواهیم تصمیمات این دادگاه را به همان غرفه‌ی تیراندازی تشبیه کنیم، شلیک این دو قاضی در میامی هر کدام به روش‌های متفاوتی از هدف دور می‌شد. اما اگر تمام تصمیمات دادگاه میامی (شامل احکام سایر قضات) را روی یک سیبل پیاده می‌کردیم، نتیجه چیزی جز یک آشفتگی پراکنده و کاملاً بی‌الگو نبود. به این نوع پراکندگی که در آن قضاوت‌های افرادِ درون یک سیستم به‌طور غیرقابل‌توجیهی با یکدیگر در تناقض هستند، «نویز سیستم» گفته می‌شود.

حالا دوباره به داستان مسئول پذیرش دانشگاه در فصل قبل برگردید. اتفاقی که برای آن مسئول افتاد هم ممکن است ناشی از یک سوگیری بوده باشد. اما نکته اینجاست که چه بخواهیم جلوی نویز مناسبتی را بگیریم و چه به دنبال بررسی نویز سیستماتیک باشیم، باید سیبل تصمیم‌گیری‌ها را از یک فاصله‌ی مناسب نگاه کنیم. اگر هدف را بیش‌ازحد نزدیک به چشممان نگه داریم و روی یک نقطه متمرکز شویم، متوجه هیچ نویزی نخواهیم شد.

حالا بیایید به حوزه‌ی دیگری بپردازیم که به‌شدت مستعد نویز است: حوزه‌ی پیش‌بینی.