کتاب ذهن‌آگاهی

مفاهیمی مانند ذهن‌آگاهی و مراقبه (مدیتیشن)، ریشه‌هایی بسیار عمیق در تمدن‌های کهن و سنت‌های مذهبی قاره‌ی آسیا دارند. رواج و ورود این مفاهیم به دنیای غرب در قرن بیستم، تا حد زیادی به واسطه‌ی هیپی‌ها و جستجوگران معنوی اتفاق افتاد و همین پیشینه‌ی تاریخی، سایه‌ی خود را بر تصورات امروزی ما انداخته است. به همین دلیل، اگر با یک فرد کاملاً عقل‌گرا و منطقی درباره‌ی مدیتیشن صحبت کنید، احتمالاً در نهایت از آن دوری می‌کند؛ چرا که فکر می‌کند ذهن‌آگاهی چیزی جز روشن کردن عود، صدای زنگ‌های آرامش‌بخش و بحث‌های پیچیده‌ی عرفانی نیست. اما حقیقت کاملاً متفاوت است. امروزه پژوهش‌های علمی بی‌شماری ثابت کرده‌اند که یادگیری مهارت ذهن‌آگاهی، می‌تواند میزان شادی و سلامت روان ما را به‌شکل چشمگیری افزایش دهد؛ مهارتی که در دنیای پرشتاب و پر از ارتباطات امروز، بیش از هر زمان دیگری حیاتی است.

این ادعا را از زبان یک متخصص بیوشیمی و یک روان‌شناس بالینی بپذیرید که با همکاری هم، یک دوره‌ی ویژه‌ی هشت‌هفته‌ای ذهن‌آگاهی را طراحی کرده‌اند. آن‌ها بر این باورند که تمرین مراقبه می‌تواند به هر انسانی در یافتن آرامش درون و حس رضایت از زندگی کمک کند. خبر خوب این است که این تمرین‌ها در نهایت سلامت جسمانی، قدرت حافظه و میزان انگیزه‌ی شما را نیز تقویت خواهند کرد. در ادامه‌ی این خلاصه کتاب متوجه خواهید شد که چرا برای داشتن یک ذهنِ آگاه نیازی به داشتن باورهای مذهبی خاص نیست، مدیتیشن چگونه می‌تواند ساختار مغز شما را تغییر دهد و از همه مهم‌تر، چگونه می‌توانید ذهن‌آگاهی را به بخشی طبیعی و جدایی‌ناپذیر از زندگی روزمره‌ی خود تبدیل کنید.

این روزها نام ذهن‌آگاهی را همه‌جا می‌شنویم؛ اما با وجود تمام این هیاهوی رسانه‌ای، هنوز هم سوءتفاهم‌ها و برداشت‌های اشتباه زیادی درباره‌ی ماهیت و فواید آن رایج است. این موضوع بسیار آسیب‌زاست، زیرا همین تصورات غلط اغلب باعث می‌شوند بسیاری از افراد از امتحان کردن آن منصرف شوند. بیایید چند مورد از رایج‌ترین این اشتباهات را بررسی و رد کنیم.

اولین تصور نادرست این است که ذهن‌آگاهی یک نوع مذهب است. اصلاً این‌طور نیست؛ هرچند که در بسیاری از ادیان به‌عنوان یک روش رایج استفاده می‌شود، اما ذهن‌آگاهی در اصل نوعی آموزش و تمرین دادن به ذهن است که با هر نوع باور و عقیده‌ای هم‌خوانی دارد. باور غلط دوم این است که برای تمرین ذهن‌آگاهی حتماً باید چهار زانو روی زمین بنشینید. پاسخ منفی است! اگر دوست دارید می‌توانید این کار را بکنید، اما بیشتر افراد ترجیح می‌دهند آن را در هر مکانی که راحت‌ترند انجام دهند. تصور بعدی به زمان مربوط می‌شود؛ آیا ذهن‌آگاهی وقت زیادی می‌گیرد و باعث تنبل شدن ما می‌شود؟ خلاصه بگوییم: خیر! شما می‌توانید از یک دقیقه تا یک روز کامل ذهن‌آگاه باشید و این کاملاً در کنترل شماست. همچنین برخلاف این تصور که مراقبه باعث پرت شدن حواس از اهداف می‌شود، علم ثابت کرده است که ذهن‌آگاهی در واقع به افزایش تمرکز ذهن کمک شایانی می‌کند.

حالا که این باورهای نادرست را اصلاح کردیم، بیایید ببینیم ذهن‌آگاهی در اصل چیست. هسته‌ی مرکزی این مفهوم، «آگاهیِ همراه با مهربانی» است. در این حالت، شما افکار و احساساتی را که در درونتان شکل می‌گیرند، درست مانند ابرهایی که در پهنه‌ی آسمان حرکت می‌کنند تماشا می‌کنید؛ بدون اینکه آن‌ها را قضاوت کنید یا واکنشی نشان دهید. برای درک بهتر، مثالی از زندگی روزمره می‌زنیم: در مسیر برگشت از محل کار به خانه، ناگهان رفتار ناخوشایند همکارتان در اوایل روز را به یاد می‌آورید. وقتی به خانه رسیدید، می‌توانید یک ایمیل تند و عصبی برای او بنویسید و از رفتارش شکایت کنید. اما اگر فقط شکل‌گیری این فکر منفی را در ذهنتان تماشا کنید و ببینید که چگونه به‌مرور محو می‌شود، چه اتفاقی می‌افتد؟ آیا بهتر نیست به‌سادگی اجازه دهید آن فکر، مانند یک ابر بارانی از آسمان ذهنتان عبور کند؟ ذهن‌آگاهی به معنای توانایی رها کردن همین افکار منفی است. این مهارت شما را در زمان حال نگه می‌دارد و توجهتان را به اتفاقاتی که دقیقاً در همان لحظه در جریان است، معطوف می‌کند.

اغلب افراد ذهن‌آگاهی را با جنبش‌های عصر جدید یا هیپی‌ها مرتبط می‌دانند؛ اما تأثیرات مثبت این تمرین بر روی سلامتی انسان کاملاً به اثبات رسیده است. بیایید نگاهی به پشتوانه‌ی علمی این روش بیندازیم. دانشمندان می‌گویند ذهن‌آگاهی باعث ارتقای سلامت جسمانی و کاهش دردها می‌شود. در سال ۲۰۰۳، محققان مطالعه‌ای انجام دادند که نتایج آن در مجله‌ی معتبر پزشکی آمریکایی «Psychosomatic Medicine» منتشر شد و این موضوع را به‌طور کامل تأیید کرد. آن‌ها دریافتند که ذهن‌آگاهی سیستم ایمنی بدن را تقویت می‌کند و در پیشگیری و مبارزه با بیماری‌هایی نظیر آنفولانزا، سرماخوردگی و سایر ویروس‌ها نقش مؤثری دارد.

اما داستان به همین‌جا ختم نمی‌شود. مقاله‌ی پژوهشی دیگری که توسط جان کابات-زین و همکارانش در سال ۲۰۰۸ منتشر شد، نشان داد که مدیتیشن مبتنی بر ذهن‌آگاهی، به کاهش دردهای مزمن کمک شایانی می‌کند. مسئله‌ی مهم دیگر، درمان افسردگی است. تحقیقی که توسط کیس ون‌هرینگن، استاد دانشگاه بلژیکی انجام گرفت، ثابت کرد در بیمارانی که تمرینات ذهن‌آگاهی را با مصرف داروهای ضدافسردگی ترکیب می‌کنند، احتمال بازگشت بیماری بسیار پایین‌تر است؛ به‌طوری‌که آمار کلی بازگشت افسردگی در آن‌ها از ۶۸ درصد به ۳۰ درصد کاهش یافت.

علاوه بر این، ذهن‌آگاهی یک پادزهر بی‌نظیر برای استرس‌های روزمره است. مطالعه‌ای در سال ۲۰۰۶ نشان داد که انجام منظم تمرینات مراقبه‌ی ذهن‌آگاهانه، میزان اضطراب، زودرنجی و افسردگی را کاهش می‌دهد. در سال ۲۰۰۷، گروه دیگری از دانشمندان به سرپرستی روان‌شناسی به نام آمیشی جا، به فواید تازه‌ای از ذهن‌آگاهی پی بردند. تحقیق آن‌ها ثابت کرد که این تمرینات باعث تقویت حافظه، افزایش سرعت واکنش و بهبود توان بدنی افراد می‌شود. در نهایت، مقاله‌ای از نورمن فارب و همکارانش که در سال ۲۰۰۷ در مجله‌ی «Social Cognitive and Affective Neuroscience» به چاپ رسید، نشان داد که مدیتیشن باعث رشد و تقویت بخشی از مغز می‌شود که مسئول پردازش حس همدلی است. این دستاورد بسیار مهم است؛ زیرا همدلی صرفاً به این معنا نیست که با دیگران مهربان‌تر رفتار کنید، بلکه باعث می‌شود نسبت به خودتان نیز مهربان‌تر باشید و همین امر، سطح کلی سلامت شما را ارتقا می‌دهد. حال که با فواید شگفت‌انگیز ذهن‌آگاهی بر روی سلامتی آشنا شدیم، بیایید ارتباط آن را با سایر حالت‌های ذهنی بررسی کنیم.