کتاب استثنایی‌ها

آیا تا به حال زندگی‌نامه‌ی انسان‌های بزرگ را خوانده‌اید و به این نتیجه رسیده‌اید که موفقیت آن‌ها صرفاً حاصل یک شانس کورکورانه بوده است؟ احتمالا نه. ما معمولاً دوست داریم باور کنیم که قهرمانان داستان‌های موفقیت، تمام دستاوردهایشان را فقط با تکیه بر استعداد بی‌نظیر و تلاش شبانه‌روزی خودشان به دست آورده‌اند.

این باور رایج که از آن با عنوان افسانه‌ی «انسان خودساخته» یاد می‌شود، دقیقا همان چیزی است که این کتاب قرار است آن را زیر سوال ببرد. در اینجا متوجه خواهید شد که این افسانه چندان هم پایه و اساس محکمی ندارد. شما با چشم خود خواهید دید که چه عوامل نامرئی و پنهانی در موفقیت یک انسان نقش بازی می‌کنند؛ عواملی که بیشترشان اصلاً در دایره‌ی کنترل خود فرد نیستند.

اگر با یک ریاضی‌دان نابغه روبه‌رو شویم، اولین فکری که به ذهنمان می‌رسد این است که توانایی او در تفکر منطقی یک موهبت ذاتی است که از روز اول تولد همراهش بوده است. ما همین نگاه را به چابکی ورزشکاران حرفه‌ای، اجرای بی‌نقص موسیقی‌دانان یا مهارت خیره‌کننده‌ی برنامه‌نویسان هم داریم. دلیلش این است که ذهن ما به‌طور طبیعی تمایل دارد دستاوردهای بزرگ یک انسان را فقط به تلاش‌های فردی و توانایی‌های مادرزادی او ربط دهد.

زمانی که جب بوش (Jeb Bush) برای فرمانداری فلوریدا نامزد شد، در تبلیغات انتخاباتی‌اش خود را یک «مرد خودساخته» معرفی کرد. راستش را بخواهید، این ادعا کمی خنده‌دار بود؛ چرا که در خانواده‌ی نزدیک او، دو رئیس‌جمهور آمریکا، یک سناتور ایالتی و یک بانکدار ثروتمند وال‌استریت حضور داشتند! اما از آنجا که مفهوم فردگرایی (Individualism) در فرهنگ ما جایگاه بسیار مقدسی دارد، او ترجیح داد از این نقاب استفاده کند.

البته دستاوردهای جب بوش، او را در دسته‌ی «استثنایی‌ها» (Outlier) قرار می‌دهد؛ یعنی کسی که از نظر آماری به جایگاهی خارق‌العاده رسیده است. اما درست همان‌طور که پیشینه‌ی خانوادگی به بوش کمک کرد تا پله‌های ترقی را طی کند، عوامل بیرونیِ کمتردیده‌شده‌ای هم وجود دارند که به دیگر افراد استثنایی کمک می‌کنند تا از سطح میانگین جامعه بالاتر بروند.

ما آن‌قدر برای افراد و دستاوردهای «خودساخته» ارزش قائلیم که معمولاً چشمانمان را روی سایر عوامل می‌بندیم. اما باید به یاد داشته باشیم که «انسان خودساخته» تنها یک افسانه است؛ یک افسانه‌ی بسیار بسیار محبوب!

شکوفایی استعدادهای مادرزادی مهم است، اما داشتن قدی معادل ۲ متر و ۱۰ سانتی‌متر، به‌هیچ‌وجه تضمین نمی‌کند که یک قرارداد چند میلیون دلاری در بسکتبال امضا کنید. به همین ترتیب، داشتن ضریب هوشی (IQ) فوق‌العاده بالا هم به‌طور خودکار شما را به جایزه‌ی نوبل نمی‌رساند. اما چرا؟

واقعیت این است که ویژگی‌های پایه‌ای موفقیت (مثل قد در بسکتبال یا هوش در ریاضیات) دارای یک نقطه «آستانه» (Threshold) هستند. برای مثال، وقتی قد یک بسکتبالیست از حد مشخصی عبور می‌کند، چند سانتی‌متر بلندتر بودن دیگر تفاوت چشمگیری در کیفیت بازی او ایجاد نخواهد کرد.

این قاعده در دنیای آموزش هم صدق می‌کند. برخی از دانشکده‌های حقوق، با استفاده از سیاست «کنش ایجابی» (Affirmative action)، شرایط ورود را برای اقلیت‌های نژادی آسان‌تر می‌کنند. اگرچه این دسته از دانشجویان معمولاً در طول دوران تحصیل نمرات کلی ضعیف‌تری نسبت به هم‌کلاسی‌های سفیدپوست خود کسب می‌کنند، اما وقتی میزان موفقیت آن‌ها پس از فارغ‌التحصیلی بررسی می‌شود، دیگر هیچ تفاوتی میان دانشجویان اقلیت و غیراقلیت به چشم نمی‌خورد. با وجود عملکرد ضعیف‌تر هم قبل از ورود و هم در دوران دانشگاه، این افراد در دنیای واقعیِ حقوق و قضاوت، دستمزدی مشابه دریافت می‌کنند، به همان اندازه افتخار می‌آفرینند و دقیقاً به اندازه‌ی همتایان سفیدپوست خود تأثیرگذارند.

همان‌طور که قد بسکتبالیست‌ها فقط تا یک حد مشخص حیاتی است، وقتی در رشته‌ی حقوق تخصص کافی را به دست آوردید، عوامل دیگری شروع به نقش‌آفرینی می‌کنند. توانایی‌های ذاتی، صرفاً بلیت ورود شما به زمین بازی هستند (مثلاً اگر هیچ قدرت استدلال منطقی نداشته باشید، هرگز حقوق‌دان برجسته‌ای نخواهید شد). اما وقتی از آستانه‌ی مهارت‌ها عبور کردید، افزایش جزئی در استعداد استدلال‌آوری دیگر شما را جلو نمی‌اندازد؛ بلکه مهارت‌های ارتباطی، هوش اجتماعی یا حتی یک خوش‌اقبالی ساده است که مسیر پیشرفتتان را هموار می‌کند.