کتاب فراتر از نظم

راهنمایی برای رسیدن به تعادلی سالم بین نظم و آشفتگی در زندگی:

جردن بی. پیترسون در کتاب جنجالی و بسیار پرفروش خود، یعنی «۱۲ قانون برای زندگی»، جامعه‌ی امروز را دنیایی غرق در هرج‌ومرج و آشفتگی توصیف کرد. راهکار او برای خروج از این بحران چه بود؟ اینکه هر فرد به‌تنهایی مسئولیت‌پذیر شود و کمی نظم به زندگی‌اش برگرداند. اما آن دوازده قانون ابتدایی، تنها نیمی از داستان بودند. حالا کتاب «فراتر از نظم» با ارائه‌ی دوازده قانون تازه، این پازل را کامل می‌کند تا به شما نشان دهد چگونه می‌توانید در دنیای پیچیده‌ی مدرن، با اقتدار گام بردارید.

این راهنما که بر پایه‌ی نگاه منحصربه‌فرد پیترسون به مسائل فرهنگی، علمی و روان‌شناختی نوشته شده، علاقه‌ی عمیق او را به واکاوی اسطوره‌ها و فرهنگ عامه نشان می‌دهد. او در این اثر به بررسی خطرات و آسیب‌های نظم افراطی می‌پردازد و راهی روشن برای رسیدن به یک تعادل طلایی پیش پای مخاطب می‌گذارد. با به‌کارگیری توصیه‌های این کتاب، شما نه‌تنها یاد می‌گیرید که چگونه از بی‌ثباتی و اضطرابِ ناشی از هرج‌ومرج فاصله بگیرید، بلکه دیگر هرگز تسلیم چارچوب‌های خشک، بی‌روح و محدودکننده‌ی نظمِ مطلق نخواهید شد.

روان‌شناسان بزرگی مانند زیگموند فروید و کارل یونگ، علاقه‌ی عمیقی به کاوش در تاریک‌ترین زوایای ذهن انسان داشتند. بر اساس باور آن‌ها، درون روانِ هر یک از ما، نیروهای قدرتمندی پنهان شده‌اند که با نام‌های «نهاد» (Id)، «خود» (Ego) و «فراخود» (Superego) شناخته می‌شوند. این نیروها به‌ترتیب با غرایز اساسی، هویت فردی و وجدان یا انتظارات والای اجتماعی در ارتباط‌اند. به عقیده‌ی این نظریه‌پردازان، نحوه‌ی تعامل و کشمکش میان این سه نیرو است که وضعیت روانی و سلامت روان یک فرد را مشخص می‌کند.

هرچند این مدل روان‌شناختی بسیاری از پیچیدگی‌های انسان را توضیح می‌دهد، اما یک ضعف بزرگ هم دارد: نادیده گرفتن عوامل بیرونی. در این نظریه‌ها، نقش عناصری که ذهن شما را از بیرون شکل می‌دهند، کمرنگ است؛ عواملی مانند جایگاه اجتماعی، سطح تحصیلات و وضعیت اقتصادی که تأثیر شگرفی بر حال‌وروز روانی شما دارند. واقعیت این است که انسان‌ها در خلأ و انزوا رشد نمی‌کنند، به پیش نمی‌روند و حتی فکر نمی‌کنند. ما موجوداتی عمیقاً اجتماعی هستیم و برای حفظ سلامت عقلمان، به ساختارهای دنیای اجتماعی نیاز حیاتی داریم.

دنیایی که ما را احاطه کرده، مکانی پیچیده، آشفته و لبریز از احتمالات گوناگون است. تصمیم‌گیری برای اینکه چگونه باید در چنین دنیای متنوعی مسیر خود را پیدا کنیم، کاری طاقت‌فرساست. به همین دلیل است که ما برای جهت‌یابی در کارهایمان، ناگزیر به عوامل بیرونی تکیه می‌کنیم. ما برای پیدا کردن راه درست، به دوستان و اعضای خانواده‌مان نگاه می‌کنیم، از قوانین وضع‌شده توسط دولت‌ها و نهادهای آموزشی پیروی می‌کنیم و مدام نشانه‌های ظریف اجتماعی را زیر نظر می‌گیریم تا بفهمیم در هر موقعیتی چه رفتاری از ما انتظار می‌رود. با الگوبرداری از این عوامل بیرونی، پیچیدگیِ گیج‌کننده‌ی جهان برایمان کمتر می‌شود و بسیار راحت‌تر می‌توانیم مسیر درست را انتخاب کنیم.

به این مثال ساده توجه کنید: همه‌ی انسان‌ها برای زنده ماندن به غذا و سرپناه نیاز دارند. شما می‌توانید این نیازهای اولیه را به هزاران روش مختلف برطرف کنید؛ مثلاً می‌توانید به جنگل بروید و یک کلبه‌ی چوبی بسازید، یا حتی سعی کنید غذای همسایه‌تان را بدزدید! اما وقتی به قوانین و عرف جامعه نگاه می‌کنید، درمی‌یابید که بهترین و امن‌ترین راه برای بقا این است که شغلی پیدا کنید، درآمدی داشته باشید و این نیازها را از راه درست خریداری کنید. در واقع، دنیای اجتماعی یک مسیر شفاف و قابل‌مدیریت پیش پای شما می‌گذارد. جالب است بدانید که شما از همان روزهای اول زندگی‌تان، در حال یادگیریِ خواندنِ همین نشانه‌ها و قواعد اجتماعی بوده‌اید.

هرچه بزرگ‌تر می‌شوید، مهارت‌ها، دانش و تجربیاتی کسب می‌کنید که به شما قدرت می‌دهند در این جهانِ پهناور بهتر حرکت کنید. شما به‌مرور می‌آموزید که چه چیزی واقعاً ارزشمند است، چگونه باید گرهِ مشکلات را باز کنید و چطور رفتاری داشته باشید که هم به نفع خودتان باشد و هم به نفع اطرافیانتان. علاوه بر این، یاد می‌گیرید که در چه زمان‌هایی قواعد اجتماعیِ موجود دیگر پاسخگو نیستند و کِی باید با هوشمندی آن‌ها را به چالش بکشید یا حتی زیر پا بگذارید. اگر به‌طور پیوسته خود را در این مسیرِ یادگیری و انطباق قرار دهید، به‌تدریج با یافتن دوستان ارزشمند، کسب درآمد مناسب یا رسیدن به جایگاهی برجسته در تخصص خود، پله‌های سلسله‌مراتب اجتماعی را با موفقیت طی خواهید کرد.

در دوران باستان و قرن‌ها پیش از آنکه علم مدرن پا به عرصه‌ی ظهور بگذارد، هنر مرموز و جذابی به نام «کیمیاگری» رواج داشت. کیمیاگران بر این باور بودند که با استفاده از دستورالعمل‌های پیچیده و اسرارآمیز، می‌توانند ماهیت یک ماده را تغییر دهند و آن را به چیز دیگری تبدیل کنند. قلب تپنده‌ی این فرایند برای آن‌ها، چیزی بود که به آن «ماده‌ی اولیه» یا عنصر بنیادین می‌گفتند. آن‌ها معتقد بودند این عنصر اسرارآمیز، سنگ‌بنای سازنده‌ی تمام جهان است و اگر کسی روش‌های درست را بلد باشد، می‌تواند این ماده را به هر چیزی تبدیل کند؛ از سرب گرفته تا طلای ناب و حتی یک موجود زنده! شاید امروز این ادعاها بیشتر شبیه افسانه به نظر برسد، اما اگر عمیق‌تر نگاه کنیم، در دلِ کیمیاگری حقیقتی نمادین پنهان است. از بسیاری جهات، زندگیِ شما نیز همان «ماده‌ی اولیه» است؛ ظرفی لبریز از احتمالات بی‌نهایت. اگر زاویه‌ی دیدتان را اصلاح کنید و دست‌به‌کار شوید، می‌توانید خودتان را به هر انسانی که آرزویش را دارید، تبدیل کنید.

در دنیای حیوانات، نسل‌های مختلف تفاوت چندانی با هم ندارند. هر دلفین یا شامپانزه‌ای که امروز به دنیا می‌آید، در نهایت رفتاری شبیه به تمام دلفین‌ها و شامپانزه‌هایی که پیش از او زیسته‌اند، خواهد داشت. اما ما انسان‌ها، به لطف موهبت بی‌نظیر تفکر آگاهانه، این قدرت را داریم که مسیرهای کاملاً جدیدی برای خود ترسیم کنیم. ما می‌توانیم با رویکردهایی خلاقانه و نوآورانه، خود را با تغییرات دنیای پیرامون سازگار کنیم یا با استفاده از نیروی شگفت‌انگیز تخیل، شیوه‌هایی کاملاً تازه برای زندگی خلق کنیم. البته باید واقع‌بین بود؛ این کار هرگز آسان نیست. خلق کردن یک مسیر جدید، معمولاً به معنای قدم گذاشتن در دل خطر، رویارویی با سختی‌ها و دست‌وپنجه نرم کردن با آشفتگی‌هاست تا بتوانیم در نهایت، نظمی تازه در جهانمان پدید آوریم.

این الگوی تحول، آن‌قدر ریشه‌دار و کهن است که می‌توان ردپای آن را در اسطوره‌های باستانی بین‌النهرین، مانند داستان «مردوک»، پیدا کرد. در این افسانه، خدایان درگیر یک جنگ داخلیِ خونین و وحشتناک می‌شوند که جهان را به ورطه‌ی هرج‌ومرج و تاریکی می‌کشاند. تا اینکه مردوک، خدایی توانمند و بااستعداد، قد علم می‌کند و بر این آشوب چیره می‌شود. او چون آینده‌ای روشن‌تر را در ذهن می‌بیند، خشن‌ترین و بی‌رحم‌ترین مخالفانش را شکست می‌دهد و نظام جدیدی از خدایان را پایه‌گذاری می‌کند. تنها پس از برقراری این نظمِ تازه است که جهان برای آغاز دوره‌ای جدید و حضور انسان‌ها آماده می‌شود. شاید مقایسه‌ی زندگی شما با چنین اسطوره‌ی عظیمی بلندپروازانه به نظر برسد، اما واقعیت این است که شما هم قدرت خلق چیزهای جدید را در زندگی خود دارید.

برای شروع این دگرگونی، ابتدا باید چشم‌اندازی پیدا کنید که شما را با قدرت به جلو براند؛ چشم‌اندازی مانند اشتیاق سوزان برای رسیدن به یک هدف خاص، خلق یک اثر هنری زیبا، یا یافتن پاسخی برای یک پرسش علمیِ پیچیده. در قدم بعدی، باید با نیروهای روانیِ آشفته‌ای که سعی دارند شما را به عقب بکشند، شجاعانه روبه‌رو شوید. این نیروهای بازدارنده می‌توانند ترس فلج‌کننده از شکست، ناتوانی در کنترل نفس، یا گرایش به عادت‌های مخرب باشند. تا زمانی که نگاهتان را به هدفتان دوخته باشید، آرام‌آرام و با گذشت زمان، راه مهار این موانع را یاد خواهید گرفت. و در نهایت، این شما هستید که قهرمان بی‌بدیل داستانِ زندگی خود خواهید شد.