کتاب شکست مدیریت ریسک

امروزه پیش‌بینی‌های هواشناسی بر پایه‌ی مدل‌های بسیار پیچیده و حجم انبوهی از داده‌ها انجام می‌شوند. وقتی این داده‌ها پردازش می‌شوند، می‌توان با دقت بالایی فهمید که آیا فردا برای یک پیک‌نیک در پارک مناسب است یا نه. شاید پیش خودتان بگویید که چنین پیش‌بینی‌هایی خیلی هم حیاتی نیستند؛ چون در بدترین حالت می‌توان با یک بارانی و چتر، مشکل را حل کرد.

اما ماجرا وقتی جدی می‌شود که پای بازارهای پرتلاطم در میان باشد؛ بازارهایی که شرکت‌های چند میلیارد دلاری در آن‌ها رقابت می‌کنند. یا وقتی که در پژوهش‌های علمی می‌خواهیم احتمال وقوع فاجعه‌ای مثل زلزله یا سونامی را محاسبه کنیم. در این شرایط، مدیریت ریسک دیگر یک گزینه‌ی دلخواه نیست، بلکه مسئله‌ی مرگ و زندگی است. در عصر پرشتاب امروز، ضرورت درک این مفهوم بیش از هر زمان دیگری احساس می‌شود.

واقعیت این است که گرچه ابزارها و روش‌های مختلفی برای ارزیابی و کنترل ریسک‌ها به کار گرفته می‌شوند، اما بسیاری از آن‌ها ضعف‌های بنیادینی دارند. خبر خوب این است که برای برطرف کردن این ضعف‌ها راهکارهای علمی و اثبات‌شده‌ای وجود دارد که در این خلاصه از کتاب شکست مدیریت ریسک، قدم‌به‌قدم به بررسی آن‌ها خواهیم پرداخت.

احتمالاً تا امروز بارها ترکیب «مدیریت ریسک» به گوشتان خورده است. این عبارت دیگر فقط در جلسات رسمی وزارت‌خانه‌ها یا سازمان‌های بزرگ شنیده نمی‌شود، بلکه به گفت‌وگوهای روزمره‌ی ما هم راه پیدا کرده است. با وجود اینکه تعریف‌های پیچیده و متنوعی برای این مفهوم وجود دارد، بهتر است برای درک عمیق‌تر، از یک تعریف ساده و سرراست شروع کنیم.

ابتدا بیایید خود «ریسک» را تعریف کنیم. ریسک در ساده‌ترین بیان، از دو بخش تشکیل می‌شود: احتمال وقوع یک رویداد نامطلوب و شدت آسیبی که آن رویداد به همراه دارد. به زبان ریاضی و علمی، ریسک همان ضرب احتمال در شدتِ یک اثر منفی است. اما هر کدام از این دو چه چیزی را می‌سنجند؟

مفهومِ احتمال، شانس رخ دادن یک اتفاق را برآورد می‌کند؛ مثلاً اینکه چقدر احتمال دارد صاعقه به سقف خانه‌ی شما برخورد کند. از طرف دیگر، شدت یک حادثه به میزان خسارت‌های جانی یا مالی آن اشاره دارد و با روش‌های گوناگونی سنجیده می‌شود. البته باید در نظر داشت که این رویداد نامطلوب می‌تواند هر اتفاق ناخوشایندی باشد؛ از یک بلای طبیعی ویرانگر گرفته تا تنش‌ها و بی‌ثباتی‌های سیاسی در یک کشور.

حالا که تصویر روشنی از ریسک پیدا کردید، وقت آن است که به سراغ «مدیریت ریسک» برویم. مدیریت ریسک یعنی استفاده‌ی هوشمندانه و بهینه از منابع موجود برای کم کردن سایه‌ی تهدیدها. در واقع، مدیریت فرآیندی است که در آن تمام منابع برای رسیدن به یک هدف مشخص، برنامه‌ریزی، سازمان‌دهی و هدایت می‌شوند. بنابراین، مدیریت ریسک یعنی امکاناتمان را طوری به کار بگیریم که در مسیر رسیدن به اهدافمان، کمترین آسیب را ببینیم.

برای رسیدن به این مقصود، مدیران ریسک همیشه تلاش می‌کنند تا شانس بروز خطرات را در مسیر موفقیت پایین بیاورند. مدیریت ریسک نیز، درست مانند دیگر وظایف مدیریتی، فرآیندی است که در آن منابع محدودی مثل پول و زمان با دقت و ظرافت مصرف می‌شوند تا اهداف نهایی سازمان محقق شوند. حالا با درک این مفاهیم پایه، در بخش‌های بعدی به سراغ تاریخچه و کاربردهای امروزی آن می‌رویم.

ردپای مدیریت ریسک سازمانی را می‌توان در دل تاریخ و در تصمیمات پادشاهان برای دفاع از شهرهایشان پیدا کرد. برای آن‌ها، ذخیره کردن آذوقه برای روزهای سخت، اولین و مهم‌ترین شکل مدیریت خطر بود. اما از آن روزها تا به حال، این مفهوم دگرگونی‌های شگفت‌انگیزی را پشت سر گذاشته است. با ورود به عصر دیجیتال و ظهور رایانه‌ها، این حوزه پیشرفت فوق‌العاده‌ای کرد. البته حتی پیش از رایانه‌ها، در دهه‌ی ۱۹۴۰ میلادی، خطرات ناشی از انرژی هسته‌ای و حفاری‌های نفتی به انسان‌ها ثابت کرد که برای مقابله با خطرات، به روش‌های بسیار پیچیده‌تری نیاز دارند. همین روند باعث شده که امروز، بیشتر سازمان‌ها با هر نوع فعالیتی، متوجه اهمیت حیاتی مدیریت ریسک باشند.

اما چه شد که مدیریت ریسک به چنین جایگاه مهمی رسید؟

یکی از نقاط عطف بزرگ در تاریخِ این علم، استفاده‌ی گسترده از تحلیل‌های کمّی در دل جنگ جهانی دوم و جنگ سرد بود. در آن دوران، گروهی از متخصصان که بیشترشان مهندس و اقتصاددان بودند، با کمک آمار و ریاضیات پیشرفته تلاش کردند تا عواملی مانند قدرت تولید کارخانه‌های اسلحه‌سازی دشمن و شانس وقوع حملات نظامی را به‌دقت محاسبه کنند.

امروزه دیگر دامنه‌ی مدیریت ریسک به میدان‌های جنگ محدود نمی‌شود و به دغدغه‌ی شماره‌ی یکِ نهادهای دولتی و خصوصی در کل دنیا تبدیل شده است. برای درک این اهمیت، کافی است به سال ۲۰۰۷ نگاه کنیم؛ زمانی که نشریه‌ی اکونومیست (Economist)، شرکت بیمه ائون (Aon Corporation) و شرکت مشاوره‌ی پروتیوی (Protivity)، سه پژوهش بزرگ و مستقل را روی بیش از ۳۲۰ سازمان در ۲۹ کشور مختلف انجام دادند تا نقش مدیریت ریسک را بررسی کنند.

نتیجه‌ی این پژوهش‌ها شگفت‌انگیز بود. با وجود تفاوت‌های جزئی در نحوه‌ی انجام این مطالعات، خروجی آن‌ها بسیار به هم شبیه بود. مهم‌ترین یافته‌ی مشترک این بود که عملکرد مدیریت ریسک در سطح کلانِ سازمان‌ها، به‌شدت در حال پررنگ شدن است. داده‌ها نشان دادند که بین ۳۵ تا ۶۰ درصد از این شرکت‌ها، استخدام یک مدیر ارشد ریسک را در اولویت برنامه‌های خود قرار داده‌اند. همچنین، گزارش شرکت ائون تأیید کرد که در بیشتر شرکت‌های بررسی‌شده، هیئت‌مدیره شخصاً در نظارت و ارزیابی سیستم‌های مدیریت ریسکِ سازمان مشارکتِ فعال دارد.