کتاب آنقدر خوب باش که نتوانند نادیده‌ات بگیرند

احتمالاً برای شما هم پیش آمده است که در جایی، از زبان شخصی، راز موفقیت و خوشبختی را شنیده باشید: «فقط دنبال علاقه‌ات برو!». این جمله‌ی آشنا، شعار همیشگی مربیان بی‌شمارِ خودیاری در سراسر جهان است؛ همان‌هایی که با چهره‌های برنزه‌شده‌ی مصنوعی به شما نوید موفقیت‌های آسان را می‌دهند. اما آیا این توصیه واقعاً کارآمد است؟ اگر پاسخ مثبت است، پس چرا استیو جابز که در جوانی آرزو داشت یک استاد ذن شود، در نهایت مسیر دیگری را رفت و یکی از موفق‌ترین شرکت‌های تاریخ جهان را تأسیس کرد؟

کتاب آنقدر خوب باش که نتوانند نادیده‌ات بگیرند، خط باطلی بر «فرضیه‌ی علاقه» می‌کشد و در عوض، مسیرهای واقع‌بینانه‌تر و عملی‌تری را برای رسیدن به موفقیت و رضایت شغلی پیش روی شما می‌گذارد. با خواندن این اثر یاد می‌گیرید که چگونه مهارت‌های کمیاب و ارزشمندی را که لازمه‌ی مشاغل طراز اول هستند، در خود پرورش دهید. همچنین خواهید آموخت که چگونه این مهارت‌ها را به خودمختاری و استقلال در کار تبدیل کنید؛ عنصری که برای رضایت شغلی یک ضرورت مطلق است. در نهایت، کشف می‌کنید که چطور مأموریت اصلی خود را پیدا کنید و هدفی الهام‌بخش بسازید که در مسیر حرفه‌ای با تمام وجود برایش تلاش کنید. حقیقت این است که اشتیاقِ پیشینی به یک کار، بسیار نادر است و تلاش کورکورانه برای دنبال کردن آن، اغلب به چیزی جز نارضایتی و ناامیدی ختم نمی‌شود.

مربیان توسعه‌ی فردی و نویسندگان کتاب‌های موفقیت، سال‌هاست که «فرضیه‌ی علاقه» را ترویج می‌کنند و به افراد می‌گویند: «فقط کاری را انجام بده که دوست داری.» خلاصه‌ی حرف آن‌ها این است که اگر ابتدا علاقه‌ی واقعی‌تان را کشف کنید، رسیدن به یک شغل معنادار و لذت‌بخش، خودبه‌خود اتفاق می‌افتد. اما آیا تکیه بر علاقه، واقعاً مسیر درستی است؟

پیش از هر چیز، باید بدانیم که داشتن یک علاقه‌ی واقعی که با فرصت‌های شغلی موجود در بازار کار همخوانی داشته باشد، اتفاقی بسیار نادر است. در پژوهشی که در سال ۲۰۰۲ انجام شد، از هر صد دانشجوی کانادایی، ۸۴ نفر در پاسخ به پرسش‌نامه‌ها ادعا کردند که علاقه‌ی مشخصی در زندگی دارند. اما جالب اینجا بود که بیشتر این علاقه‌ها هیچ ارتباط عملی و منطقی با مشاغل موجود نداشتند و بیشتر شامل سرگرمی‌هایی مثل رقص، مطالعه و اسکی می‌شدند. در واقع، از میان آن ۸۴ نفر، تنها چهار دانشجو علاقه‌هایی داشتند که مستقیماً به کار یا تحصیل مرتبط بود؛ مانند برنامه‌نویسی کامپیوتر.

دلیل دوم برای رد این رویکرد، خطرات ذاتیِ خودِ علاقه است. از دهه‌ی ۱۹۷۰ که «فرضیه‌ی علاقه» متولد شد، افراد بیشتری به دنبال کردن رؤیاهایشان ترغیب شدند. آن‌ها به این باور رسیدند که فقط و فقط باید به کاری مشغول شوند که عاشقش هستند. نتیجه‌ی این طرز فکر، افزایش نرخ تغییر شغل بود. اما واقعیت این است که بازار کار نمی‌تواند پاسخگوی این حجم از رؤیاپردازی باشد؛ قرار نیست همه‌ی ما در نهایت به آبجوشناس حرفه‌ای یا شاعر تبدیل شویم. به همین دلیل، تعداد جویندگان کاری که در نهایت سر از مشاغل ناخوشایند درمی‌آورند و از شرایط خود ناراضی‌اند، بیشتر شده است. آمارها نشان می‌دهند که میزان رضایت شغلی در دهه‌های اخیر افت چشمگیری داشته است؛ در سال ۲۰۱۰، تنها ۴۵ درصد از آمریکایی‌های شرکت‌کننده در نظرسنجی از شغل خود رضایت داشتند، در حالی که این رقم در سال ۱۹۸۷ برابر با ۶۱ درصد بود.

بنابراین، جست‌وجوی مداوم برای یافتن کاری که تصور می‌کنید «برای آن ساخته شده‌اید»، احتمالاً نتیجه‌ای جز پریدنِ مدام از این شاخه به آن شاخه و درگیری با شک و تردید درونی نخواهد داشت.

برای درک بهتر، داستان توماس را در نظر بگیرید. توماس از شغلش رضایت نداشت و تصمیم گرفت برای تبدیل شدن به یک راهب بودایی ذن، راهی معبد شود. او حس و حال اولیه‌اش را این‌گونه توصیف می‌کند که انگار بسیار گرسنه بوده و انتظار یک «وعده‌ی غذایی شگفت‌انگیز» را داشته است؛ اما خیلی زود متوجه شد که این غذا او را سیر نمی‌کند. اگرچه توماس در تمرینات ذن موفق عمل کرد، اما در درونش هیچ تغییری رخ نداده بود و همچنان با نگرانی‌ها و اضطراب‌های گذشته‌اش دست‌وپنجه نرم می‌کرد. او در آنجا درس بزرگی گرفت: مسیر علاقه، هرگز تضمین‌کننده‌ی خوشبختی نیست.

اگر یافتن علاقه‌ی درونی و ساختن مسیر شغلی بر پایه‌ی آن نمی‌تواند موفقیت ما را تضمین کند، پس چاره چیست؟ چگونه می‌توانیم از کاری که انجام می‌دهیم عمیقاً احساس رضایت کنیم؟

شاید کلید ماجرا در «تجربه» نهفته باشد. یک نظرسنجی از دستیاران اداری در کالج نشان داد که تجربه‌ی کاری، نقش تعیین‌کننده‌ای در رضایت این کارکنان دارد. روی کاغذ، شغل یک دستیار اداری خسته‌کننده به نظر می‌رسد؛ اما وقتی از آن‌ها درباره‌ی کارشان سؤال شد، پاسخ‌ها بسیار متنوع بود. یک‌سوم از این افراد، کارشان را صرفاً یک «شغل» می‌دانستند؛ راهی ساده برای پرداخت قبض‌ها و گذران زندگی. یک‌سوم دیگر، آن را یک «مسیر شغلی» یا پلی به‌سوی موقعیتی بهتر می‌دیدند. اما یک‌سوم نهایی، کار خود را یک «رسالت» می‌دانستند و آن را بخشی جدایی‌ناپذیر از هویت و زندگی‌شان به شمار می‌آوردند.

نکته‌ی کلیدی این پژوهش آنجا بود که هرچه دستیار اداری تجربه‌ی بیشتری داشت، احتمال اینکه از کارش لذت ببرد و آن را به چشم یک رسالت ببیند، بسیار بیشتر بود. نتیجه می‌گیریم که علاقه، با گذشت زمان و تلاش شکل می‌گیرد. زمانی که در کاری مهارت پیدا می‌کنید، احساس کارآمدی به شما دست می‌دهد و روابط کاری قدرتمندی با همکارانتان می‌سازید؛ در این شرایط، احتمال اینکه عاشق کارتان شوید به‌شدت بالا می‌رود.

با این حال، تجربه تنها عامل شکل‌دهنده‌ی رضایت شغلی نیست؛ عامل دوم و بسیار مهم‌تر، «تخصص» است.

وقتی به جایگاه استادی در یک حوزه می‌رسید، احتمال علاقه‌مند شدنتان به آن کار چند برابر می‌شود. یک نظریه‌ی علمی معتبر به نام «نظریه‌ی خودمختاری» این مسئله را به‌خوبی تبیین می‌کند. این نظریه سه عامل اساسی را برای ایجاد انگیزه‌ی درونی معرفی می‌کند که ارتباط مستقیمی با سطوح بالای رضایت شغلی دارند. این سه عامل عبارت‌اند از: «خودمختاری»، یعنی احساس کنترل داشتن بر زندگی و روند کار؛ «شایستگی»، یعنی این احساس که در انجام وظایف خود عالی و توانمند هستید؛ و در نهایت «ارتباط»، که به احساس پیوند و همبستگی با دیگران اشاره دارد.

رسیدن به احساس خودمختاری و شایستگی، تنها یک معنا دارد: شما باید در رشته‌ی تخصصی خود به مقام استادی برسید. برای طی کردن این مسیر، هیچ نیازی به علاقه‌ی پیشینی ندارید؛ تنها چیزی که به آن محتاجید، اراده‌ای پولادین است تا برای رسیدن به قله‌ی استادی، سخت و بی‌وقفه تلاش کنید.